درس ۸: بی‌عدالتی و نابرابری در جهان

۱. نابرابری جهانی چیست؟

امروزه سطح خشکی‌های زمین میان کشورها تقسیم شده است و بیش از ۲۰۰ کشور در دنیا وجود دارد که با مرزهایی از یکدیگر جدا شده‌اند. یکی از موضوعات مهم جهان که طی چند دههٔ اخیر توجه صاحب‌نظران را به خود جلب کرده، «نابرابری جهانی یا بین‌المللی» است.

نابرابری یعنی از نظر ثروت و درآمد، کیفیت زندگی مردم و دسترسی به مسکن مناسب، آموزش، بهداشت، اشتغال، گذران اوقات فراغت و نظایر آن، تفاوت‌های زیادی بین کشورها دیده می‌شود.

۲. علل و عوامل نابرابری

به طور کلی، علل و عوامل نابرابری را به دو بخش عمده تقسیم می‌کنند: عوامل خارجی و عوامل داخلی.

🔹 عوامل خارجی:

از چند سدهٔ گذشته تاکنون، کشورهای مستکبر و سلطه‌گر مانند انگلستان، آمریکا، فرانسه و … از طریق استعمار و به اشکال مختلف، به چپاول و غارت کشورهای مختلف پرداخته‌اند و از منابع آنها به سود خود استفاده کرده و مانع پیشرفت آنها شده‌اند. اشغال نظامی کشورها یا دخالت در امور داخلی آنها به شیوه‌های مختلف — که تا امروز نیز ادامه دارد — از جمله علل جدّی خارجی نابرابری و بی‌عدالتی است.

🔹 عوامل داخلی:

وابستگی حکومت‌ها به بیگانگان، استبداد، وجود برخی فرهنگ‌ها و عادت‌های غلط مانند تنبلی یا کم‌اهمیت انگاشتن کار و تلاش، نبود مدیریت صحیح و غفلت از استعدادها و ظرفیت‌های داخلی هر کشور، و نبودن وحدت و مشارکت بین مردم، از جمله دلایل داخلی به وجود آمدن نابرابری به حساب می‌آیند.

۳. شاخص توسعهٔ انسانی

در طول سال‌ها، برای مقایسهٔ کشورها با یکدیگر معیارهای مختلفی به کار رفته است. یکی از عوامل مهمی که همواره در سنجش نابرابری کشورها مورد توجه بوده، عامل اقتصادی و عناصری چون میزان تولید، درآمد، اشتغال و مانند آنهاست. اما بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند توجه به عامل اقتصادی به تنهایی کافی نیست؛ زیرا عواملی مانند هویت، عزت، امنیت، آزادی، احساس شادی و رضایت از زندگی نیز بر کیفیت زندگی افراد اثر می‌گذارند.

امروزه برای پی بردن به وضعیت و کیفیت زندگی در کشورها و مقایسهٔ آنها با یکدیگر، از شاخص توسعهٔ انسانی استفاده می‌شود که بر پایهٔ سه عامل زیر محاسبه می‌شود:

• ۱) درآمد و رفاه
• ۲) امید به زندگی یا متوسط طول عمر
• ۳) سواد و آموزش

۴. عامل اول: درآمد و رفاه

این عامل جنبهٔ اقتصادی دارد و به معنای سطح مطلوب زندگی و رفاه اجتماعی است. منظور از آن، این است که اعضای یک جامعه به چه میزان از درآمد کافی و شغل مناسب و قدرت خرید برخوردارند و به کالاها و خدمات مورد نیاز چون مسکن، پوشاک، غذا، آموزش، تفریح و فراغت و وسایل زندگی مناسب دسترسی دارند.

امروزه ثروت و درآمد جهان به شدت در دست برخی کشورها متمرکز شده است. تخمین زده می‌شود مالکیت ۸۰ درصد درآمد جهان در دست ۲۰ درصد از ساکنان آن است. بیشتر ساکنان کشورهای با درآمد بالای آمریکای شمالی و اروپای غربی از رفاه و سطح زندگی بالایی برخوردارند؛ در حالی که در برخی کشورهای قاره‌های آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین، بخشی از مردم با فقر و کمبود امکانات زندگی مواجه‌اند.

۵. عامل دوم: امید به زندگی (متوسط طول عمر)

امید به زندگی یعنی تعداد سال‌هایی که انتظار می‌رود یک کودک در یک کشور عمر کند و زنده بماند. این شاخص نشان‌دهندهٔ وضعیت سلامت و بهداشت در یک جامعه است.

در کشورهایی که مردم در محیطی پاک و بدون آلودگی زندگی می‌کنند، به غذای کافی و آب سالم دسترسی دارند و از امکانات درمانی و مراقبت‌های پزشکی پیشرفته برخوردارند، متوسط طول عمر بیشتر است. به عکس، در کشورهایی که با کمبود پزشک و دارو و امکانات درمانی مواجه‌اند و مردم به غذای کافی یا آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند و سوءتغذیه وجود دارد، امید به زندگی پایین است.

۶. عامل سوم: سواد و آموزش

برای پی بردن به وضع آموزش در کشورها، معیارهای مختلفی از جمله میزان باسوادی بزرگسالان، میانگین سال‌های تحصیل در یک کشور و تعداد معلم به ازای دانش‌آموز را در نظر می‌گیرند. منظور از میانگین سال‌های تحصیل، متوسط تعداد سال‌هایی است که دانش‌آموزان یک کشور در مدرسه حضور پیدا کرده و تحصیل کرده‌اند.

متأسفانه در برخی کشورهای فقیر جهان، امکانات آموزشی بسیار کم است. سواد و آموزش نقش مهمی در پیشرفت یک کشور دارند و پایین بودن سطح سواد موجب مشکلات بسیاری می‌شود.

📋 جدول خلاصهٔ درس