فصل ۴ — ساکنان سیارۀ زمین
امروزه بیش از ۸ میلیارد نفر بر روی سیارهٔ زمین در شهرها و روستاها سکونت دارند. پیش‌بینی می‌شود در سال ۲۰۵۰ میلادی، جمعیت جهان به حدود ۱۱ میلیارد نفر برسد.
رشد جمعیت جهان طی سال‌های طولانی ثابت یا بسیار ناچیز بوده است، اما در دویست سال گذشته، رشد جمعیت سیر صعودی پیدا کرد. علت اصلی این رشد زیاد، کاهش میزان مرگ و میر ویژه مرگ و میر کودکان بوده است.
در دو قرن اخیر، دو عامل موجب کاهش چشمگیر مرگ و میرها شده است:
رشد طبیعی جمعیت در یک مکان به دو عامل میزان موالید (تولدها) و میزان مرگ و میر در یک دورهٔ زمانی وابسته است:
رشد جمعیت در همهٔ کشورها یکسان نیست. جمعیت برخی کشورها رو به افزایش و جمعیت برخی رو به کاهش است. اگر درصد رشد جمعیت به کمتر از صفر برسد، به آن رشد منفی می‌گویند.
کاهش رشد جمعیت و رشد منفی در برخی کشورها نگرانی‌هایی را به وجود آورده است. در کشورهای دارای رشد منفی، جمعیتِ سالخورده و از کار افتاده افزایش می‌یابد و چون زاد و ولد کم است، جامعه از نیروی جوان برای تحصیل و علم‌آموزی و کار و پیشرفت محروم می‌شود.
امروزه در برخی کشورها، دولت‌ها برای جلوگیری از کاهش رشد جمعیت برنامه‌های مهمی برای تشویق به فرزندآوری طراحی و اجرا می‌کنند: اعطای جایزه و کمک‌های مالی به خانواده‌هایی که صاحب فرزند می‌شوند، واگذاری مسکن، معافیت از پرداخت مالیات و افزایش مرخصی تحصیلی و کاری مادران.
جمعیت در کرهٔ زمین به طور بسیار نامساوی و ناموزون پراکنده شده است. در برخی کشورها تراکم جمعیت کم است؛ در حالی که در برخی کشورهای دیگر تراکم بسیار زیادی مشاهده می‌شود. به طور کلی، برخی عوامل طبیعی و برخی عوامل انسانی موجب جذب یا دفع جمعیت به یک ناحیه می‌شوند.
عوامل جذب جمعیت:
عوامل دفع جمعیت:
مهاجرت یعنی رفتن مردم از جایی به جای دیگر به منظور کار یا زندگی. مهاجرت یکی از عواملی است که موجب افزایش یا کاهش جمعیت یک مکان می‌شود و انواع مختلفی دارد:
🔹 مهاجرت داخلی: مهاجرت در داخل مرزهای یک کشور؛ مانند مهاجرت روستاییان به شهرها یا برعکس، و یا مهاجرت کارگران فصلی در داخل یک کشور.
🔹 مهاجرت خارجی (بین‌المللی): مهاجرت از یک کشور به کشور دیگر.
🔹 مهاجرت اختیاری: افراد با میل و تصمیم خود برای دستیابی به زندگی بهتر به جای دیگری مهاجرت می‌کنند. یکی از عظیم‌ترین مهاجرت‌های بشر در قرن نوزدهم و بیستم، مهاجرت اختیاری بیش از ۱۰۰ میلیون نفر از مردم قارهٔ اروپا به سرزمین‌های تازه تصرف شده، یعنی آمریکای شمالی و جنوبی و استرالیا بوده است.
🔹 مهاجرت اجباری: افراد بدون میل خود و به دلایلی چون قحطی، خشکسالی، جنگ‌ها، حوادث طبیعی یا اشغال نظامی مجبور به ترک محل زندگی خود می‌شوند؛ مانند مهاجرت اجباری مردم فلسطین از سرزمین‌های اشغالی یا مهاجرت گروهی از مردم افغانستان، سوریه یا عراق به کشورهای همسایه به دلیل شرایط جنگ.
در صد سال اخیر، یکی از تغییرات مهم در الگوی سکونت جمعیت جهان، گسترش شهرنشینی بوده است. در سال ۱۹۵۰ میلادی تنها ۲۵ درصد جمعیت جهان در نواحی شهری زندگی می‌کردند اما امروزه بیش از ۵۰ درصد جمعیت جهان در شهرها زندگی می‌کنند و پیش‌بینی می‌شود که روند افزایش شهرنشینی همچنان ادامه پیدا کند.
تقریباً در همهٔ کشورها، به دلیل مهاجرت گستردهٔ مردم از روستاها به شهرها به دنبال کسب درآمد بیشتر و امکانات، شهرنشینی رشد سریعی داشته است. از آنجایی که رشد سریع شهرنشینی در بیشتر کشورها بدون برنامه‌ریزی برای سکونت جمعیت زیاد در شهر صورت گرفته است، اغلب شهرهای بزرگ جهان با مشکلاتی چون:
روبه‌رو هستند. امروزه مدیران و برنامه‌ریزان، تلاش می‌کنند راه‌حل‌هایی برای این مسائل و مشکلات بیابند که یکی از آنها تقویت امکانات و اقتصاد روستایی است.
| موضوع | خلاصهٔ مطلب |
|---|---|
| جمعیت جهان | بیش از ۸ میلیارد نفر (پیش‌بینی ۱۱ میلیارد در ۲۰۵۰). |
| علت اصلی رشد جمعیت در ۲۰۰ سال اخیر | کاهش میزان مرگ و میر به‌ویژه مرگ و میر کودکان. |
| عوامل کاهش مرگ و میر | بهبود بهداشت و بهبود تغذیه. |
| رشد طبیعی جمعیت | تفاوت میزان موالید و میزان مرگ و میر. |
| رشد منفی جمعیت | وقتی درصد رشد جمعیت کمتر از صفر باشد. |
| مهاجرت داخلی | در داخل مرزهای یک کشور. |
| مهاجرت خارجی | از یک کشور به کشور دیگر. |
| مهاجرت اختیاری | با میل و تصمیم خود فرد. |
| مهاجرت اجباری | بدون میل فرد، به دلایلی چون جنگ، قحطی و خشکسالی. |
| شهرنشینی | افزایش سکونت در شهرها؛ از ۲۵٪ در ۱۹۵۰ به بیش از ۵۰٪ امروز. |
| مشکلات شهرنشینی سریع | ترافیک، آلودگی هوا، زاغه‌نشینی، اختلاف طبقاتی. |
۱. جمعیت جهان امروز حدوداً چقدر است و پیش‌بینی می‌شود در ۲۰۵۰ به چه عددی برسد؟
۲. علت اصلی رشد زیاد جمعیت در دو قرن اخیر چیست؟
۳. رشد طبیعی جمعیت چگونه محاسبه می‌شود؟
۴. رشد منفی جمعیت چیست و چه پیامدهایی دارد؟
۵. انواع مهاجرت را نام ببرید و برای هر یک مثال بزنید.
۶. سه عامل جذب و سه عامل دفع جمعیت را نام ببرید.
۷. مشکلات شهرنشینی سریع را نام ببرید و یک راهکار پیشنهاد دهید.