فصل ۳ — زیست کره، تنوع شگفت‌انگیز
زیست‌بوم یک ناحیهٔ وسیع جغرافیایی است که در آن، انواع خاصی از گیاهان و جانوران زندگی می‌کنند و ناحیهٔ مشخصی را تشکیل می‌دهند. هر زیست‌بوم از چند زیست‌سازگان (اکوسیستم) تشکیل شده است.
تنوع زیست‌بوم‌ها در یک ناحیه به عوامل مختلفی بستگی دارد:
از میان عناصر آب و هوایی، دو عنصر دما و بارش بیشترین تأثیر را بر نوع و میزان پوشش گیاهی دارند:
سطح زمین به هشت زیست‌بوم اصلی تقسیم شده است. هر زیست‌بوم ممکن است بخش وسیعی از یک قاره را دربرگیرد و یا ویژگی‌های آن در چند قاره یافت شود.
🔹 توندرا (Tundra): ناحیه‌ای در نزدیکی قطب شمال و حاشیهٔ اقیانوس منجمد شمالی. زمستان‌های طولانی، دمای هوا بسیار شدید (تا ۳۴- درجه)، تابستان‌های کوتاه (حداکثر ۱۲ درجه). فقط گیاهانی چون خزه و گُل سنگ می‌توانند برویند. بزرگ‌ترین جانور توندرا، خرس قطبی است.
🔹 تایگا (Taiga): گسترده‌ترین زیست‌بوم جهان که در جنوب توندرا و در قاره‌های آسیا، اروپا و آمریکای شمالی گسترش یافته. میانگین دما در ۶ ماه از سال کمتر از صفر است. بارندگی بین ۲۵۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر. درختان سوزنی‌برگ مانند کاج و سرو در آن می‌رویند.
🔹 جنگل‌های بارانی استوایی: در مجاورت خط استوا در چند قاره گسترده شده. هوا همیشه گرم، رطوبت حدود ۸۰٪ و بارش سالیانه ۲۵۰۰ میلی‌متر. بیشترین تنوع زیستی جهان را دارد. درختان بلند (۲۵ تا ۳۵ متر) و چند طبقه‌ای.
🔹 ساوان (Savanna): منطقهٔ علفزارها با درختان تک و منفرد در مجاورت جنگل‌های استوایی. بیشترین وسعت ساوان در قارهٔ آفریقاست. آب و هوای گرم با دو فصل خشک و مرطوب. جانورانی چون شیر، گورخر، فیل، زرافه و کرگدن.
🔹 بیابان (Desert): سرزمین‌های خشکی که میزان بارندگی سالیانهٔ آن‌ها کمتر از ۵۰ میلی‌متر است. بخش عمدهٔ بیابان‌های گرم و خشک در مجاورت مدار رأس السرطان و رأس الجدی واقع‌اند (مانند صحرا در آفریقا، ربع‌الخالی در عربستان و لوت در ایران). بیابان‌های سرد نیز وجود دارند (مانند گبی).
| موضوع | خلاصهٔ مطلب |
|---|---|
| زیست‌بوم (بیوم) | ناحیهٔ وسیع جغرافیایی با گیاهان و جانوران خاص. |
| مهم‌ترین عامل تنوع زیست‌بوم‌ها | آب و هوا (به‌ویژه دما و بارش). |
| تعداد زیست‌بوم‌های اصلی | ۸ زیست‌بوم. |
| توندرا | نزدیک قطب شمال، سرمای شدید، خزه و گُل سنگ. |
| تایگا | گسترده‌ترین زیست‌بوم، درختان سوزنی‌برگ. |
| جنگل‌های بارانی استوایی | نزدیک استوا، بیشترین تنوع زیستی، بارش ۲۵۰۰ میلی‌متر. |
| ساوان | علفزار با درختان پراکنده، بیشترین وسعت در آفریقا. |
| بیابان | بارش کمتر از ۵۰ میلی‌متر، پوشش گیاهی فقیر. |
| بزرگ‌ترین جانور توندرا | خرس قطبی. |
| مشهورترین درخت ساوان | بائوباب. |
۱. زیست‌بوم (بیوم) چیست؟
۲. مهم‌ترین عوامل مؤثر بر تنوع زیست‌بوم‌ها کدام‌اند؟
۳. چهار زیست‌بوم اصلی جهان را نام ببرید و ویژگی هر یک را بیان کنید.
۴. چرا توندرا پوشش گیاهی فقیری دارد؟
۵. کدام زیست‌بوم بیشترین تنوع زیستی جهان را دارد؟
۶. تفاوت بیابان‌های گرم و سرد چیست؟
۷. چرا ساوان آفریقا از نظر تنوع جانوری غنی است؟