فصل ۱۲ — بهره‌وری
هر جامعه برای ادامهٔ زندگی و رفع نیازهای خود ناگزیر است از منابع طبیعی استفاده کند و وسایل موردنیاز خود را تولید کند. در سال هفتم با انواع فعالیت‌های اقتصادی آشنا شدید و آموختید که تولید ممکن است تولید کال یا خدمت باشد. کشاورزان در مزرعه و باغ و کارگران در کارخانه و کارگاه، کال تولید می‌کنند. معلمان، پلیس، کارمندان و … خدمت ارائه می‌دهند. پزشکان در مطب، کال یا خدمت رسانند.
پس در هر جامعه، عده‌ای به فعالیت‌های تولیدی و توزیعی مشغول‌اند. از سوی دیگر، همهٔ افراد جامعه و حتی تولیدکنندگان و توزیع‌کنندگان به نوبهٔ خود مصرف‌کننده‌اند. بدین ترتیب هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند بدون فعالیت‌های اقتصادی به حیات خود ادامه دهد و در همهٔ جوامع، چرخهٔ تولید، توزیع و مصرف وجود دارد و همواره بین افراد روابط اقتصادی برقرار می‌شود.
برای افزایش بهره‌وری در فعالیت‌های اقتصادی، باید بهره‌وری را در تولید، توزیع و مصرف افزایش دهیم و الگوی مصرف را عاقالنه کنیم. در درس قبل با نمونه‌هایی از مصرف بهینه یا بهره‌وری در مصرف آشنا شدید.
🔹 افزایش بهره‌وری در تولید: بهره‌وری در تولید به این معناست که با روش‌های مناسب، هزینه‌های تولید را کاهش دهیم و خروجی‌های فعالیت اقتصادی خود را افزایش دهیم. برای مثال، اگر در کارگاهی روزی ۱۰ جفت کفش تولید شود و صاحب کارگاه با اجاره کردن یک ساختمان به قیمت ارزان‌تر و آموزش دادن و تشویق نیروی کار یا ابداع یک روش جدید یا اختراع یک وسیله که مصرف برق یا مواد مصرفی را کاهش دهد، میزان تولید را به ۱۳ جفت کفش (با همان کیفیت یا با کیفیّتی بهتر) در روز افزایش دهد، در اینجا می‌گوییم بهره‌وری اتفاق افتاده است. البته علاوه بر افزایش میزان تولید کالاها و خدمات، افزایش کیفیت آنها نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.
مفاهیم مهم در بهره‌وری تولید:
در سال هفتم خواندید که از دیدگاه اسلام، طبیعت و منابع طبیعی، آیات و نشانه‌های الهی هستند و انسان حق استفادهٔ بی‌رویه از طبیعت و لطمه زدن به آن را ندارد. همچنین پی بردید که از منظر اسلام، اقتصاد و تولید وسیله است نه هدف.
در دنیای امروز، تولید با هدف کسب سود بیشتر انجام می‌گیرد و سودجویان بدون توجه به تخریب و نابودی طبیعت همچنان به تولید بیشتر ادامه می‌دهند. پس از انقالب صنعتی در غرب و به ویژه در ۱۵۰ سال اخیر، کشورهای صنعتی و قدرتمند به بهره‌برداری بی‌رویه از منابع طبیعی و طبیعت دست زده‌اند تا بتوانند کالهای بیشتری تولید کنند. کشورهای صنعتی امروز سعی می‌کنند از طبیعت و منابع طبیعی خود محافظت کنند اما با تبلیغات و تحت تأثیر قرار دادن مردم دیگر کشورها، مصرف‌گرایی را تشویق می‌کنند. اما افزایش تولید به هر روش و هر قیمتی مجاز نیست.
افزایش تولید و فعالیت‌های اقتصادی اگر به محیط زیست لطمه بزند، با اصول بهره‌وری سازگار نیست؛ زیرا نابودی و تخریب طبیعت، خود هزینه‌های مجدد و مشکالت جبران ناپذیری برای ما به وجود می‌آورد.
نمونه‌هایی از آسیب به محیط زیست در تولید:
آموزش کشاورزان در این زمینه و نظارت بر میزان مصرف سموم و کودهای شیمیایی و هزینه‌های جدید کشاورزی از وظایف وزارت جهاد کشاورزی است. همچنین ترویج شیوه‌های جدید کشاورزی.
به بریدهٔ اخبار روزنامه‌ها توجه کنید. متأسفانه کشور ما در مقایسه با برخی کشورها از نظر بهره‌وری وضعیت چندان مطلوبی ندارد. بنابراین، همه موظفیم با برنامه‌ریزی صحیح، نگرش بهره‌وری را در همهٔ فعالیت‌های بخش‌های مختلف اقتصادی (کشاورزی، صنعت و خدمات) ترویج کنیم و به کار بگیریم.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، کشورهای سلطه‌گر و قدرت‌های بزرگ اقتصادی که با وقوع انقلاب، منافع خود را در خطر می‌دیدند، مشکالتی مانند جنگ تحمیلی، تحریم اقتصادی و… را بر سر راه ما قرار دادند تا از پیشرفت کشورمان جلوگیری کنند. این مخالفت‌ها تا امروز نیز ادامه دارد و آنها سعی می‌کنند ایران را از نظر اقتصادی شکست بدهند.
به همین دلیل، جمهوری اسلامی ایران بنا به توصیه‌ها و رهنمودهای رهبر انقلاب، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای شهید و معظم، سیاست اقتصاد مقاومتی را طراحی و در پیش گرفته است.
اقتصاد مقاومتی یعنی در شرایط سخت بتوانیم روی پای خود بایستیم، از تولید ملی حمایت کنیم، از اسراف بپرهیزیم، کمترین اتالف هزینه را داشته باشیم و از منابع و امکانات حداکثر استفاده را بکنیم. به عبارت دیگر، می‌توانیم بگوییم محور اصلی اقتصاد مقاومتی، «بهره‌وری» است.
یکی از راه‌های مهم افزایش بهره‌وری، استاندارد است. برای آنکه بهره‌وری افزایش یابد، باید نهاده‌ها، فرایندها و ب لخره ستانده (کالها و خدمات) استاندارد باشند. با به کارگیری استانداردها، کیفیت محصوالت و استفاده درست از منابع افزایش می‌یابد.
برای مثال، در تولید بیسکویت، آب و آرد و سایر مواد افزودنی با هم مخلوط می‌شوند. حال اگر آب و آرد و سایر مواد افزودنی (داده یا ورودی) مطابق استاندارد باشد و پختن آن (فرایند) نیز براساس استاندارد صورت بگیرد، در نهایت بیسکویت تولید شده (ستانده) نیز استاندارد بوده و مصرف‌کننده بیسکویت سالمی را مصرف می‌کند.
حال اتومبیلی را درنظر بگیرید که قطعات آن براساس استاندارد ساخته نشده باشد. این اتومبیل می‌تواند سبب آلودگی هوا شود و یا در اثر درست کار نکردن قطعات آن، موجب تصادف شده و به سرنشینان آن صدمه وارد کند. عالوه بر منابع انرژی و روشن است که آلودگی هوا و تصادف، هزینه‌ها و مشکالت زیادی را به جامعه تحمیل می‌کند. به طور غیراستاندارد تولید شده باشند و یا کال اگر سرمایه‌ای که برای تولید آن اتومبیل صرف شده، به هدر می‌رود.
مثال دیگر در این زمینه، کودهای شیمیایی و آفت‌کش‌ها است که اگر به روش غیراستاندارد تولید شده باشند و یا روش استفاده از آنها در مزارع بر اساس استاندارد نباشد، موجب آلودگی آب و خاک و محصوالت کشاورزی می‌شوند و انسان‌ها و جانوران را بیمار می‌کنند و باید هزینه‌های زیادی برای درمان بیماری‌ها و جبران خسارت، صرف شود.
اهمیت استانداردها برای افزایش بهره‌وری آن‌قدر زیاد است که در بند ۲۴ سیاست کلی اقتصاد مقاومتی این جمله آمده است: «افزایش پوشش استاندارد برای کلیه محصوالت تولید داخلی و ترویج آن».
| موضوع | خلاصهٔ مطلب |
|---|---|
| چرخهٔ اقتصادی | تولید، توزیع و مصرف. |
| افزایش بهره‌وری در تولید | کاهش هزینه و افزایش خروجی با حفظ یا بهبود کیفیت. |
| نهاده (ورودی) | منابع طبیعی، نیروی کار، سرمایه، روش‌های تولید و سایر هزینه‌ها. |
| ستانده (خروجی) | کال یا خدمتی که تولید می‌شود. |
| بهره‌وری سبز | افزایش بهره‌وری با کمترین آسیب به محیط زیست. |
| آسیب‌های زیست‌محیطی تولید | حفر بی‌رویهٔ چاه، مصرف بی‌رویهٔ کود و سموم شیمیایی. |
| وضعیت بهره‌وری در ایران | مصرف باال برق و بنزین، ضایعات کشاورزی، اتالف آب در کشاورزی. |
| سازمان ملی بهره‌وری ایران | سیاست‌گذاری و نظارت بر بهره‌وری بخش‌های اقتصادی. |
| اقتصاد مقاومتی | محور اصلی آن بهره‌وری است؛ تأکید بر تولید ملی، پرهیز از اسراف و اتالف. |
| استاندارد | یکی از راه‌های مهم افزایش بهره‌وری؛ سازمان ملی استاندارد ایران متولی آن است. |
۱. چرا هر جامعه به فعالیت اقتصادی نیاز دارد؟
۲. چرخهٔ اقتصادی شامل چه مراحلی است؟
۳. بهره‌وری در تولید به چه معناست؟
۴. نهاده و ستانده را تعریف کنید.
۵. بهره‌وری سبز چیست و چه اهمیتی دارد؟
۶. نمونه‌هایی از آسیب به محیط زیست در تولید را نام ببرید.
۷. اقتصاد مقاومتی چیست و محور اصلی آن چه می‌باشد؟
۸. استاندارد چه نقشی در افزایش بهره‌وری دارد؟