فصل ۱۲ — بهره‌وری
در هر محیطی که هستیم، در خانه، مدرسه، اداره، کارخانه، مزرعه و…، می‌توانیم با فکر کردن و چاره‌اندیشی، کارها را مؤثرتر و مفیدتر انجام دهیم. به عبارت دیگر، می‌توانیم هدف درست را انتخاب کنیم، از امکاناتی که داریم عاقالنه و صحیح بهره ببریم و از اسراف و اتالف منابع بپرهیزیم.
بهره‌وری یعنی از بین کارهای ممکن، کار درست را انتخاب کنیم و آن را با روش مناسب انجام دهیم. با دقت در مثال‌ها و فعالیت‌های بخش قبل پی بردید که «بهره‌وری» با صرفه‌جویی، انجام دادن کارها به صورت آگاهانه و عاقالنه، استفادهٔ صحیح از امکانات و نعمت‌های الهی، کاهش هزینه‌ها، جلوگیری از اسراف و اتالف منابع و مانند آن ارتباط دارد.
بهره‌وری دو جزء مهم دارد: کارایی و اثربخشی.
اگر فردی کار درست را انتخاب کند اما آن را به روش نامناسب انجام دهد، یا کار نادرست را با روش عالی انجام دهد، در هیچ‌کدام به بهره‌وری واقعی نرسیده است. بهره‌وری واقعی زمانی حاصل می‌شود که هم کار درست انتخاب شود و هم به بهترین روش انجام گیرد.
اندیشهٔ بهره‌وری از دوران‌های دور در زندگی مردم جا داشته است و آنها همواره برای بهبود کارها و استفادهٔ بهتر از امکانات، چاره‌اندیشی کرده‌اند. ابداع و حفر قنات، ذخیره کردن آب در آب‌انبارها، خشک کردن و ذخیرهٔ محصوالت کشاورزی و تعاون و همیاری در امور کشاورزی، نمونه‌هایی از تفکر بهره‌وری در زندگی مردم در روزگار گذشته است.
در فصل نهم دریافتید که فرهنگ، هنجارها، ارزش‌ها و باورهای یک جامعه را در برمی‌گیرد و نقش مهمی در امور آن جامعه دارد. بهره‌وری در فعالیت‌های مختلف را ارزش بدانند، جامعه از نظر مادی و معنوی پیشرفت می‌کند.
نکتهٔ درخور توجه این است که در عقاید دینی ما مسلمانان، بر نکات مهمی تأکید و سفارش شده است که به بهره‌وری در امور و کارها تأکید دارند. متن زیر را مطالعه کنید. اگر به زندگی فردی و اجتماعی خود و همچنین محیط زندگیمان بیشتر دقت کنیم، درمی‌یابیم که گاه ارزش‌ها و هنجارهایی در زندگی ما شکل گرفته‌اند که با این آموزه‌ها و آرمان‌های دینی مغایرت دارند. برای آنکه وضع موجود را به وضع مطلوب تبدیل کنیم، باید تغییراتی در شیوهٔ زندگی خود به وجود بیاوریم.
اکنون که مهم‌ترین عوامل مؤثر در بهره‌وری را شناختیم، می‌توانیم به چند راهکار مهم برای افزایش بهره‌وری در زندگی اشاره کنیم:
🔹 استفادهٔ مناسب از زمان و انضباط در کارها: یکی از عوامل مهم در بهره‌وری، ارزش زمان است. وقت و زمان ثروتی است که قابل ذخیره و پس‌انداز نیست. همچنین وسایل و لوازمی که با آنها در محیط‌های مختلف سر و کار داریم، باید مرتب و منظم باشند.
اگر ما برنامه و اولویت‌بندی مناسب نداشته باشیم و در کارهایمان انضباط نداشته باشیم، وقت و عمرمان تلف می‌شود و دیگر قابل جبران نخواهد بود. دانش‌آموزانی که با برنامه درس می‌خوانند و زمان خود را مدیریت می‌کنند و منظم هستند از بقیه موفق‌تر هستند.
🔹 اصالح عادت‌های غلط مصرفی: صرفه‌جویی کم مصرف کردن نیست بلکه مصرف درست است. برای مثال، برخی خانواده‌ها در خرید مایحتاج زندگی یا برگزاری مهمانی و به اندازه روی می‌آورند که موجب اتالف هزینه و منابع می‌شود. استفادهٔ صحیح از منابع و انرژی و اتالف نکردن آنها نیز باید مورد توجه قرار بگیرد.
برای مثال، با توجه به مشکل جدی کمبود آب در کشورمان باید مصرف درست آب را تمرین کنیم.
🔹 انجام دادن کارها از روی آگاهی: با کسب دانش و مهارت الزم برای هر کار، بازدهی کار ما بیشتر می‌شود و کمتر اشتباه می‌کنیم. برای مثال، اگر روش تعمیر وسیله‌ای را ندانیم و به آن دست بزنیم، ممکن است آن را خراب‌تر کنیم یا اگر اطالعات کافی دربارهٔ خرید یک وسیله نداشته باشیم، ممکن است پول زیادی را صرف تهیهٔ آن کنیم.
نا آگاهی افراد از روش‌های درست نگهداری برخی از مواد و وسایل به دلیل نا آشنایی، موجب می‌شود زودتر از بین بروند. برای مثال، اگر شیوهٔ صحیح شست‌وشوی یک لباس یا نگهداری مواد غذایی را ندانیم، زودتر از بین می‌روند یا غیرقابل استفاده می‌شوند.
دانش‌آموزان از فرصت تعطیالت تابستانی برای کارآموزی و کسب مهارت‌های مختلف استفاده می‌کنند و این فرصت طالیی را فقط صرف تفریح و اوقات فراغت نمی‌کنند.
🔹 تنظیم جدول بودجهٔ اقتصادی: آن‌طور که در جدولی که در بحث بهره‌وری تنظیم می‌شود، درآمدها و هزینه‌های ماهانهٔ افراد یا خانواده نوشته می‌شود. تنظیم جدول بودجهٔ اقتصادی و همکاری بین اعضای خانواده نیز از راهکارهای کمک به بهره‌وری است.
| موضوع | خلاصهٔ مطلب |
|---|---|
| بهره‌وری | از بین کارهای ممکن، کار درست را انتخاب کنیم و آن را با روش مناسب انجام دهیم. |
| کارایی | انجام درست کار (استفادهٔ بهینه از منابع). |
| اثربخشی | انجام کار درست (انتخاب هدف مناسب و رسیدن به نتیجهٔ مطلوب). |
| حدیث پیامبر (ص) | خداوند دوست دارد کارها محکم و بی‌عیب انجام شوند. |
| حدیث امام علی (ع) | بی‌اهمیت شمردن یک کار، موجب تباهی امور مهم می‌شود. |
| فرهنگ بهره‌وری | ارزش دانستن بهره‌وری در جامعه موجب پیشرفت مادی و معنوی می‌شود. |
| راهکارهای افزایش بهره‌وری | استفادهٔ مناسب از زمان، انضباط، اصالح عادت‌های مصرفی، آگاهی، تنظیم بودجه. |
| آیهٔ قرآن | «بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید.» (اعراف، ۳۱) |
۱. بهره‌وری چیست و چه ارتباطی با صرفه‌جویی دارد؟
۲. تفاوت کارایی و اثربخشی را با مثال توضیح دهید.
۳. چرا فرهنگ بهره‌وری در جامعه اهمیت دارد؟
۴. نمونه‌هایی از تفکر بهره‌وری در زندگی گذشتگان را نام ببرید.
۵. راهکارهای افزایش بهره‌وری در زندگی فردی و خانوادگی را نام ببرید.
۶. چرا آگاهی از روش انجام کار موجب افزایش بهره‌وری می‌شود؟
۷. تنظیم بودجهٔ اقتصادی خانواده چه نقشی در بهره‌وری دارد؟