فصل ۱۱ — حکومت و مردم
همان‌طور که زندگی اجتماعی برای انسان یک ضرورت است و انسان نمی‌تواند به تنهایی زندگی کند و نیازهای مادی و معنوی خود را برطرف کند، داشتن حکومت نیز برای یک جامعه یک ضرورت است و هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند بدون وجود حکومت باقی بماند؛ زیرا در زندگی اجتماعی نیازهای مشترکی وجود دارد و افراد برای تنظیم امور خود به قوانین و مقرراتی نیاز پیدا می‌کنند.
افراد همچنین برای اجرای قوانین و حل اختلافات، برقراری امنیت و نظم، ایجاد هماهنگی میان فعالیت‌های مختلف جامعه و دفاع از هجوم دشمنان، ناگزیرند حکومتی تشکیل دهند و ادارهٔ امور جامعه را به افرادی بسپارند. بنابراین بدون نهاد حکومت، جامعه دچار اختلال و هرج و مرج می‌شود.
اسلام وجود حکومت را برای جامعه ضروری می‌داند. زیرا بسیاری از احکام الهی (مانند عدالت) جز با تشکیل یک جامعه و حکومت الهی، محقق نمی‌گردد. پیامبر اکرم (ص) نیز پس از هجرت از مکه به مدینه، حکومت اسلامی تشکیل داد.
مبدأ قوانین و مقررات برای برپایی حکومت از دیدگاه اسلام، حکمت و ارادهٔ خداوند است و عقل و وحی الهی، دو وسیلهٔ اصلی برای شناخت ارزش‌های الهی، قوانین و مقررات اجتماعی هستند.
عدالت و ایجاد شرایط مناسب برای رشد و تعالی مردم، آزادی انسان‌ها از همهٔ بندها و موانع سعادت آنها، استقلال و نفی سلطهٔ بیگانگان، ظلم‌ستیزی، مسئولیت در قبال مظلومان، تأمین اجتماعی و تلاش برای عمران و آبادی زمین، برخی از قوانین و ارزش‌های اجتماعی اسلام هستند.
قانون الهی ضامن عدالت است و مجریان قوانین عادالنه باید دو ویژگی داشته باشند: عدالت را بشناسند و به عدالت رفتار کنند. به همین دلیل، برای حکومت و ادارهٔ امور جامعه، فقط آن گروه از مردم شایستگی دارند که هم از قوانین و ارزش‌های الهی آگاهی داشته باشند و هم از نظر تقوا و عدالت از دیگر مردم بالاتر باشند.
در رأس این گروه، پیامبران الهی و سپس جانشینان آنها یعنی امامان معصوم (ع) قرار دارند. در غیاب آنان نیز، افراد باتقوا و عادلی که آگاهی لازم را به دستورات اسلام داشته و بر اساس تجربه، حکمت و سیاست صحیح، می‌توانند دستورات اسلام را به درستی بر شرایط و زمان‌های مختلف تطبیق دهند، ادامه‌دهندهٔ راه آنها هستند.
امت اسلامی باید از پذیرش طاغوت و حکومت‌های غیرالهی خودداری کند و برای شکل‌گیری حکومت‌های اسلامی از هیچ تلاش و مجاهدتی دریغ نورزد.
همان‌طور که در فصل هشتم خواندید، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، حکومت جمهوری اسلامی در ایران تأسیس و جانشین حکومت شاهنشاهی شد. کلمهٔ «جمهوری» نشان می‌دهد که شکل این حکومت، جمهوری است و در آن حق انتخاب و مشارکت مردم در حکومت به رسمیت شناخته می‌شود. کلمهٔ «اسلامی» نیز یعنی محتوای این حکومت اسلامی است و زمامداران آن نیز باید مؤمن و معتقد به اسلام و متعهد به اجرای آن باشند. کشور با اصول و قوانین اسلامی اداره می‌شود.
بر طبق قانون اساسی، مهم‌ترین رکن حکومت جمهوری اسلامی، رهبری آن است و سه قوهٔ مقننه، قضائیه و مجریه تحت نظارت رهبری به ادارهٔ امور کشور می‌پردازند.
🔹 رهبری (ولی فقیه): رهبری در جمهوری اسلامی ایران بر پایهٔ «ولایت فقیه» است. ولایت به معنای سرپرستی است. گفتیم که از دیدگاه اسلام پیامبران و امامان معصوم (ع) از طرف خداوند نمایندگی دارند که مردم را سرپرستی کنند. بر طبق اصل پنجم قانون اساسی، در زمان غیبت امام زمان (عج)، در جامعهٔ اسلامی، سرپرستی برعهدهٔ فقیه عادل و باتقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبر است.
🔹 قوهٔ مقننه: شامل مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان است. وظیفهٔ آن، قانون‌گذاری برای ادارهٔ کشور است.
🔹 قوهٔ قضائیه: شامل رئیس قوهٔ قضائیه، قضات، دیوان عالی کشور، دادگاه‌ها، دادسراها و ... است. وظیفهٔ آن، رسیدگی به شکایات، حل اختلافات و اجرای عدالت است.
🔹 قوهٔ مجریه: شامل رئیس‌جمهور، معاونان رئیس‌جمهور، هیئت وزیران، وزارت‌خانه‌ها و ... است. وظیفهٔ آن، اجرای قوانین و ادارهٔ امور اجرایی کشور است.
🔹 اختیارات و وظایف رهبر: رهبر، مدیریت کالن و ارزشی کشور را برعهده دارد. به این معنا که مراقب حرکت کلی کشور است تا از اهداف و ارزش‌های انقلاب اسلامی، منحرف نشود. بر طبق قانون اساسی (اصل ۱۱۰)، برخی از مهم‌ترین وظایف و اختیارات رهبر جمهوری اسلامی عبارت‌اند از:
در نظام جمهوری اسلامی عالوه بر رهبری و قوای سه‌گانه، نهادهای ویژهٔ دیگری در مدیریت کالن و حاکمیت کشور، مشارکت دارند. از جمله این نهادها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
از آنجا که نوع حکومت در کشور ما جمهوری است و مردم باید در همهٔ شئون حکومت نقش و مشارکت داشته باشند، در قانون اساسی تشکیل شوراهای اسلامی روستا، شهر، شهرستان و استان مورد توجه قرار گرفته است. اعضای این شوراها را مردم منطقه یا محل انتخاب می‌کنند.
شوراهای اسلامی با هدف همکاری مردم برای پیشبرد برنامه‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و عمرانی با توجه به شرایط و مقتضیات هر منطقه از کشور تشکیل می‌شوند.
| موضوع | خلاصهٔ مطلب |
|---|---|
| ضرورت حکومت | برای تنظیم امور، اجرای قوانین، حل اختلافات، امنیت، هماهنگی و دفاع از دشمنان. |
| مبدأ قوانین در اسلام | حکمت و ارادهٔ خداوند؛ عقل و وحی الهی دو وسیلهٔ اصلی شناخت. |
| حکومت در ایران | جمهوری اسلامی — جمهوری بودن شکل، اسلامی بودن محتوا. |
| مهم‌ترین رکن حکومت | رهبری. |
| سه قوهٔ حکومت | مقننه، قضائیه، مجریه. |
| ولی فقیه | فقیه عادل و باتقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبر (اصل پنجم). |
| نهادهای مهم حکومتی | مجلس خبرگان رهبری، شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت نظام، شورای عالی امنیت ملی، شورای عالی انقالب فرهنگی. |
| شوراهای اسلامی | مشارکت مردم در پیشبرد برنامه‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و عمرانی. |
۱. چرا وجود حکومت در جامعه ضروری است؟
۲. از دیدگاه اسلام، مبدأ قوانین و مقررات حکومت چیست؟
۳. نوع حکومت در ایران چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟
۴. ارکان حکومت جمهوری اسلامی ایران را نام ببرید و وظیفهٔ هر یک را توضیح دهید.
۵. برخی از وظایف و اختیارات رهبر را نام ببرید.
۶. نهادهای مهم حکومتی را نام ببرید.
۷. شوراهای اسلامی شهر و روستا چه نقشی در ادارهٔ کشور دارند؟