فصل ۱ — سیارهٔ ما، زمین
وقتی در ایران صبح است، در مالزی بعدازظهر و در مکزیک نیمه‌شب است. این اختلاف زمانی به دلیل حرکات زمین به‌ویژه حرکت وضعی (چرخش زمین به دور محور خود) است. زمین در هر ۲۴ ساعت یک بار به دور محور خود می‌چرخد.
زمین در هر ۲۴ ساعت یک بار به دور محور خود می‌چرخد. به این حرکت حرکت وضعی (چرخشی) می‌گویند. زمین از غرب به شرق می‌چرخد.
پیامدهای حرکت وضعی:
ساعت واقعی: بر اساس موقعیت خورشید در آسمان تعیین می‌شود. اما در زندگی روزمره استفاده از ساعت واقعی مشکل‌ساز است، چون حتی دو شهر مجاور که روی یک نصف‌النهار نیستند، ساعت واقعی متفاوتی دارند.
ساعت رسمی: برای رفع این مشکل، کشورها توافق کردند از ساعت رسمی استفاده کنند. کرهٔ زمین به ۲۴ قاچ (منطقهٔ زمانی) تقسیم شده و هر قاچ ۱۵ درجه پهنا دارد. همهٔ نقاط داخل یک قاچ، ساعت یکسانی دارند.
زمین علاوه بر چرخش به دور خود، به دور خورشید نیز می‌گردد. به این حرکت حرکت انتقالی (گردشی) می‌گویند. زمین این مسیر بیضی‌شکل را در مدت ۳۶۵ روز و ۶ ساعت طی می‌کند و با سرعت میانگین ۳۰ کیلومتر در ثانیه حرکت می‌کند.
چون سال رسمی ۳۶۵ روز است، هر ۴ سال یک بار، ۶ ساعت‌های اضافی جمع شده و یک روز به سال اضافه می‌شود. به این سال، سال کبیسه می‌گویند (۳۶۶ روز).
محور زمین نسبت به صفحهٔ مدار گردش آن به دور خورشید مایل است (حدود ۲۳/۵ درجه). به دلیل همین تمایل، در طول سال، زاویهٔ تابش آفتاب و وسعت دایرهٔ روشنایی تغییر می‌کند و فصل‌ها پدید می‌آیند.
| موضوع | خلاصهٔ مطلب |
|---|---|
| حرکت وضعی | چرخش زمین به دور محور خود در ۲۴ ساعت، از غرب به شرق. |
| پیامد حرکت وضعی | شب و روز، اختلاف ساعت، حرکت ظاهری خورشید. |
| حرکت انتقالی | گردش زمین به دور خورشید در ۳۶۵ روز و ۶ ساعت، با سرعت ۳۰ km/s. |
| سال کبیسه | هر ۴ سال یک بار اضافه می‌شود (۳۶۶ روز). |
| مناطق زمانی | ۲۴ قاچ ۱۵ درجه‌ای. |
| خط بین‌المللی زمان | نصف‌النهار ۱۸۰ درجه. |
| انقلاب تابستانی | اول تیر، تابستان در نیمکرهٔ شمالی، طولانی‌ترین روز. |
| انقلاب زمستانی | اول دی، زمستان در نیمکرهٔ شمالی، کوتاه‌ترین روز. |
| اعتدالین | اول بهار و اول پاییز، برابری روز و شب. |
| شیب محور زمین | حدود ۲۳/۵ درجه، عامل پیدایش فصل‌ها. |
۱. حرکت وضعی زمین چیست و چه پیامدهایی دارد؟
۲. چرا زمان در نقاط مختلف زمین متفاوت است؟
۳. سال کبیسه چیست و چرا هر ۴ سال یک بار اضافه می‌شود؟
۴. چه عواملی موجب پیدایش فصل‌ها می‌شوند؟
۵. تفاوت ساعت واقعی و ساعت رسمی را توضیح دهید.
۶. خط بین‌المللی زمان چیست و چه کاربردی دارد؟
۷. چرا در مناطق استوایی، طول روز و شب همیشه مساوی است؟