فصل ۹ — فرهنگ و هویت
به طور کلی، فرهنگ یک جامعه شیوهٔ زندگی آن جامعه است. افراد یک جامعه برای زندگی در کنار هم از شیوه‌های مشترکی استفاده می‌کنند. آنها در چگونگی برقراری ارتباط با یکدیگر، آداب و رسوم و پوشاک و تغذیه، باورها و اعتقادات، قوانین و مقررات، نحوهٔ استفاده از محیط طبیعی و … اشتراکاتی با هم دارند.
فرهنگ پدیده‌ای آموختنی است؛ یعنی از طریق ژن به ارث نمی‌رسد بلکه از راه آموزش و تربیت از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود. به همین دلیل، فرهنگ را «آگاهی و اندیشهٔ مشترک اعضای یک جامعه» نیز می‌گویند.
فرهنگ در جریان اجتماعی شدن (فرایند اجتماعی شدن یا جامعه‌پذیری) آموخته می‌شود. اجتماعی شدن فرایندی طویل‌مدت از تولد تا آخر عمر است که افراد از طریق آن، زندگی در جامعه را می‌آموزند و خود را با آن منطبق می‌کنند. این فرایند بسیار مهم است؛ زیرا بدون آن، افراد نمی‌توانند به زندگی در جامعه ادامه دهند.
در یک جامعه، هر فرد عقاید و باورها، رسوم، قوانین و حتی شیوهٔ ابراز احساسات و هیجانات را از دیگران می‌آموزد و به افراد دیگر یاد می‌دهد. اجتماعی شدن فرایندی ضروری است که سبب تداوم حیات جامعه می‌گردد.
کانون‌های اجتماعی شدن:
در فرایند اجتماعی شدن، اجزا یا لایه‌های فرهنگ یعنی نمادها، هنجارها، ارزش‌ها و عقاید آموخته می‌شوند. برخی از این لایه‌ها خارجی یا بیرونی هستند (مانند نمادها و هنجارها) و برخی از لایه‌های عمیق‌تر فرهنگ هستند (مانند ارزش‌ها و عقاید). معولاً وقتی با یک جامعه روبه‌رو می‌شویم، نخست اشکال ظاهری فرهنگ آن را درمی‌یابیم، اما اگر زندگی مردم آن جامعه را بیشتر و دقیق‌تر بررسی کنیم، به جنبه‌های عمیق‌تری از فرهنگ آنها پی می‌بریم.
🔹 نمادها: نماد، نشانه یا نمایندهٔ یک چیز دیگر است؛ به طوری که با دیدن نماد، به یاد آن چیز می‌افتیم. برای مثال، علامت «؟» نماد پرسش و علامت «!» نماد تعجب است. هر جامعه برای انتقال مقصود و معانی مورد نظر خود، از انواع معینی از نمادها استفاده می‌کند. زبان گفتاری و نوشتاری، تصاویر، بناها، نوع پوشاک و همچنین برخی رفتارها نقش نمادین دارند.
🔹 هنجارها: هنجارها، رفتارهای معینی هستند که در یک گروه یا جامعه پذیرفته شده و متداول‌اند. هنجارها در واقع همهٔ عادت‌ها، آداب و رسوم اجتماعی، مناسک مذهبی، قواعد، قوانین و مقررات (قوانین ازدواج، قوانین خرید و فروش، قوانین عبور و مرور و …) را در بر می‌گیرند. در هر جامعه مجموعه‌ای از هنجارها وجود دارند که عموم افراد از آنها پیروی می‌کنند.
🔹 ارزش‌ها: ارزش یعنی اینکه اموری را خوب، مطلوب و مثبت تلقی کنیم. هر فرد یا اعضای هر گروه و جامعه، اموری را با ارزش می‌دانند و امور دیگری را ناپسند تلقی می‌کنند. رفتار و عمل افراد بر اساس ارزش‌های آنها شکل می‌گیرد. نمونه‌هایی از ارزش‌ها: شجاعت، صداقت، کمک به دیگران، حمایت از مظلوم، احترام به سالمندان، دفاع از وطن، کار و تلاش، انفاق، ایثار، ساده‌زیستی، اهل مطالعه بودن و داشتن تخصص و مهارت.
🔹 عقاید: یکی از عوامل مهمی که در شکل‌گیری ارزش‌ها مؤثر است، عقاید دینی است. برای مثال صدقه دادن و انفاق برای فرد مسلمان یک ارزش است و این ارزش ناشی از اعتقادی است که ما به جلب خشنودی خداوند و اطاعت از او داریم. برای ما مسلمانان، اعتقادات اسلامی مالکی است که با آن هنجارها و ارزش‌ها را می‌سنجیم و هر کدام را که با این اصول سازگاری دارند، می‌پذیریم.
عوامل مختلفی می‌توانند نمادها، ارزش‌ها و هنجارهای یک جامعه را تغییر دهند و در فرهنگ آن جامعه تغییر و دگرگونی پدید آورند. برخی از این عوامل عبارت‌اند از:
فرهنگ عمومی هر جامعه، خرده‌فرهنگ‌هایی را در دل خود جا داده است. هریک از این خرده‌فرهنگ‌ها نمادها و هنجارهای خاصّ خود را دارد. برای مثال، فرهنگ‌های محلی و قومی در ایران با وجود اشتراک در فرهنگ عمومی، نمادها و آداب و رسوم خاص خود را دارند.
| موضوع | خلاصهٔ مطلب |
|---|---|
| فرهنگ | شیوهٔ زندگی یک جامعه. |
| ویژگی فرهنگ | آموختنی است و از راه آموزش و تربیت منتقل می‌شود. |
| اجتماعی شدن | فرایند یادگیری زندگی در جامعه از تولد تا آخر عمر. |
| اولین کانون اجتماعی شدن | خانواده. |
| کانون‌های دیگر | مدرسه، رسانه‌ها، دانشگاه، محل کار. |
| لایه‌های فرهنگ | نمادها، هنجارها، ارزش‌ها، عقاید. |
| نماد | نشانه یا نمایندهٔ یک چیز دیگر. |
| هنجار | رفتارهای پذیرفته شده و متداول در جامعه. |
| ارزش | اموری که خوب، مطلوب و مثبت تلقی می‌شوند. |
| عقاید | باورها و اعتقادات که در شکل‌گیری ارزش‌ها مؤثرند. |
| عوامل تغییر فرهنگ | پیشرفت صنعتی، رسانه‌ها، نفوذ بیگانگان، تغییرات زندگی. |
۱. فرهنگ چیست و چرا آموختنی است؟
۲. اجتماعی شدن چه فرایندی است و مهم‌ترین کانون آن کدام است؟
۳. لایه‌های فرهنگ را نام ببرید و هر یک را توضیح دهید.
۴. تفاوت هنجار و ارزش چیست؟
۵. نمونه‌هایی از هنجارها و ارزش‌ها را در جامعهٔ خود بیان کنید.
۶. عوامل تغییر فرهنگ را نام ببرید.
۷. خرده‌فرهنگ چیست و چه تفاوتی با فرهنگ عمومی دارد؟