فصل ۸ — سقوط حکومت شاهنشاهی و شکل‌گیری نظام جمهوری اسلامی
پس از کودتای ۲۸ مرداد و بازگشت محمدرضاشاه به سلطنت، فصل جدیدی از نفوذ و سلطهٔ آمریکا بر ایران آغاز شد. در آن زمان، مردم ایران از شکست نهضت ملی شدن نفت و تسلط دوبارهٔ بیگانگان بر کشورشان ناراحت بودند. آمریکایی‌ها برای جلوگیری از وقوع قیام‌های مردمی و حفظ حکومت پهلوی، به شاه توصیه کردند که در امور مختلف اجتماعی و اقتصادی کشور تغییراتی ایجاد کند.
🔹 الف) تصویب‌نامهٔ انجمن‌های ایالتی و ولایتی: حکومت پهلوی در سال ۱۳۴۱ قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی (شوراهای استان و شهرستان) را تغییر داد. از جملهٔ این تغییرات این بود که شرط مسلمان بودن برای انتخاب‌شوندگان و انتخاب‌کنندگان به سوگند به کتاب آسمانی تبدیل شد. حکومت پهلوی ظاهراً وانمود می‌کرد که با این تغییرات قانونی قصد دارد مردم را در فعالیت‌های اجتماعی مشارکت بدهد. اما در واقع هدف او تضعیف هویت اسلامی جامعهٔ ایران بود. به همین دلیل، علما با این تغییر قانون مخالفت کردند. برجسته‌ترین مخالفان، عالمی شجاع به نام آیت‌الله سید روح‌الله خمینی بود که در قم اقامت داشت. امام خمینی می‌دانست که هدف حکومت از این تغییرات، مخالفت با اسلام و تخریب ارزش‌های اسلامی است. سرانجام در نتیجهٔ مخالفت جدّی امام و سایر علما، دولت مجبور شد این تصویب‌نامه را لغو کند.
🔹 ب) اصول شش‌گانه: محمدرضاشاه پیروی از سیاست‌های آمریکا را برای حفظ حکومت خود ضروری می‌دانست. به همین دلیل، مدت کوتاهی پس از لغو تصویب‌نامهٔ انجمن‌های ایالتی و ولایتی، اصول شش‌گانه‌ای را با عنوان «انقلاب سفید» به همه‌پرسی گذاشت. اصول شش‌گانه در ظاهر برای کشور خوب و لازم به نظر می‌رسید، اما امام خمینی و سایر علمای مبارز از اهداف و پیامدهای واقعی این اصول آگاه بودند و یقین داشتند که اجرای این اصول، موجب افزایش سلطهٔ آمریکا بر ایران و وابستگی بیشتر سیاسی و اقتصادی کشور ما به بیگانگان می‌شود. به همین دلیل، امام ضمن غیرقانونی شمردن همه‌پرسی اصول شش‌گانه، از مردم خواست که در همه‌پرسی آن شرکت نکنند.
🔹 پ) قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲: با فرا رسیدن ماه محرم که مقارن با خرداد ۱۳۴۲ بود، امام خمینی به مدّاحان و سخنرانان مذهبی یادآوری کرد که سکوت در برابر حکومت ستمگر، کمک به دشمنان اسلام است و از آنان خواست که خطر اسرائیل را به مردم گوشزد کنند. در آن زمان، حکومت پهلوی با اسرائیل رابطه برقرار کرده بود و رژیم پهلوی بخش عمده نفت اسرائیل را تأمین می‌کرد. امام خمینی خود نیز در عصر عاشورا (۱۳ خرداد) در سخنانی تاریخی در مدرسهٔ فیضیهٔ قم، شاه را به دلیل ستمگری، همکاری با اسرائیل و وابستگی به آمریکا به شدت محکوم کرد. دو روز بعد، مأموران رژیم شاه شبانه به خانهٔ امام ریختند و ایشان را دستگیر و پس از انتقال به تهران، در یکی از پادگان‌های نظامی زندانی کردند.
دستگیری امام، موجب خشم و اعتراض گستردهٔ مردم مسلمان ایران در شهرهای مختلف شد. شدیدترین اعتراض در شهرهای قم، تهران و ورامین صورت گرفت. رژیم شاه که از حرکت سریع و فراگیر مردم به وحشت افتاده بود، به مأموران خود دستور داد که تظاهرکنندگان را به گلوله ببندند و قیام ۱۵ خرداد را سرکوب کنند. اگرچه قیام به زور اسلحه و با خشونت مأموران رژیم سرکوب شد، بر خشم و نفرت مردم انقلابی نسبت به شاه و عوامل حکومت او افزود و انگیزهٔ آنان را برای مبارزه تا سرنگونی حکومت پهلوی تقویت کرد.
پس از تحمل چند ماه بازداشت، در فروردین ۱۳۴۳ امام خمینی اجازه یافت که به قم بازگردد. مدتی بعد، دولت آمریکا دولت ایران را مجبور کرد که به مأموران نظامی آمریکا علاوه بر تأمین هزینهٔ سپاری‌های آنها، مصونیت قضایی یا حق کاپیتولاسیون (قضاوت‌سپاری) نیز بدهد. بر اساس این مصونیت، اگر آمریکایی‌ها در ایران مرتکب هر جرمی می‌شدند، دادگاه‌های ایران حق رسیدگی به جرم آنها را نداشتند.
امام خمینی در یک سخنرانی مهم، دادن مصونیت قضایی به آمریکاییان را اقدامی ذلت‌بار و خلاف استقلال کشور شمرد و شاه را به سبب وابستگی به آمریکا به شدت سرزنش کرد. به این ترتیب، حکومت پهلوی دریافت که امام اهل سازش و سکوت نیست. بنابراین، در ۱۳ آبان ۱۳۴۳ ایشان را به ترکیه تبعید کرد. حدود یک سال بعد، تبعیدگاه امام از ترکیه به عراق تغییر یافت و تا مهر ۱۳۵۷ امام در شهر نجف ساکن بود.
قشرهای مختلف مردم به ویژه روحانیان، فرهنگیان، دانشجویان و بازاریان پس از تبعید رهبر نهضت، به مبارزه ادامه دادند. آنها به پیروی از امام، مبارزه را وظیفه‌ای دینی و شرعی می‌دانستند. علاوه بر یاران و پیروان امام خمینی، گروه‌های دیگری نیز با عقاید سیاسی متفاوت در مبارزه با حکومت پهلوی شرکت داشتند.
برخی از عالمان و اندیشمندان مانند استاد شهید آیت‌الله مرتضی مطهری، مرحوم آیت‌الله سید محمود طالقانی و دکتر علی شریعتی می‌کوشیدند با سخنرانی، نوشتن کتاب و مقاله و برگزاری کلاس‌ها، اسلام انقلابی را به جوانان معرفی کنند. در مساجد، حسینیه‌ها و دانشگاه‌ها، تفسیر قرآن و نهج‌البلاغه، تدریس می‌شد.
در سال ۱۳۵۶، چنین به نظر می‌رسید که حکومت پهلوی در اوج قدرت است. در آن زمان، شاه اکثر مخالفان خود را سرکوب کرده بود. آمریکا و بسیاری از کشورهای قدرتمند نیز از حکومت او پشتیبانی می‌کردند. با این حال، مردم ایران به دلیل مسائل و مشکلات مختلف فرهنگی، سیاسی و اقتصادی از شاه و سیاست‌های او ناراضی بودند:
حاج آقا مصطفی خمینی فرزند بزرگ امام در آبان ۱۳۵۶ به طرز مشکوکی درگذشت. مجالس ختم در برخی شهرها برگزار شد و مردم ضمن ابراز ارادت و احترام به امام خمینی، خشم خود را نسبت به حکومت شاه نشان دادند. شاه و درباریان که از اقدام ملت در گرامیداشت یاد و نام امام و فرزندش خشمگین شده بودند، مقالهٔ توهین‌آمیزی نسبت به ایشان در روزنامهٔ اطلاعات منتشر کردند. این مقاله همچون کبریتی بر انبار باروت انقلاب بود. اعتراضات مردم پس از چاپ مقاله، نشانهٔ اعتقاد راسخ مردم به اسلام و روحانیّت و همچنین پذیرش فکر و نگرش امام خمینی در دل‌های مردم بود.
🔹 قیام ۱۹ دی قم: مردم قم در ۱۹ دی ۱۳۵۶ در اعتراض به انتشار مقالهٔ توهین‌آمیز نسبت به امام در روزنامهٔ اطلاعات، به تظاهرات پرداختند. مأموران حکومت این تظاهرات را به خاک و خون کشیدند.
🔹 قیام ۲۹ بهمن تبریز: مردم تبریز به مناسبت چهلم شهدای ۱۹ دی قم، در روز ۲۹ بهمن قیام کردند و تعداد زیادی از آنها شهید و زخمی شدند.
🔹 گسترش تظاهرات و اعتصاب‌ها در کشور: اعتراض‌های خیابانی مردم در سال ۱۳۵۷ ادامه یافت و شهرهای مختلف ایران صحنهٔ راه‌پیمایی علیه حکومت شد. هرچه زمان می‌گذشت، افراد بیشتری در تظاهرات حضور می‌یافتند و خواستار نابودی حکومت شاه می‌شدند. همچنین در این دوره کارکنان و کارگران شرکت نفت دست به اعتصاب زدند و کارکنان کارخانه‌های دیگر و مراکز آموزشی، رادیو، تلویزیون، روزنامه‌ها و … دست از کار کشیدند.
🔹 جمعهٔ سیاه: یکی از خونین‌ترین رویدادهای دوران انقلاب اسلامی در روز ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ در تهران به وقوع پیوست. در آن روز مأموران رژیم به طرز بی‌رحمانه‌ای تظاهرات مردم را در میدان ژاله (شهدای کنونی) به خاک و خون کشیدند و عدهٔ زیادی را شهید و زخمی کردند.
🔹 هجرت امام از نجف به پاریس: پس از آنکه قیام ملت علیه حکومت پهلوی گسترش یافت، دولت عراق امام را وادار کرد که آن کشور را ترک کند. امام ناچار به فرانسه رفت و در محلهٔ «نوفل لوشاتو» در حومهٔ شهر پاریس اقامت گزید. با حضور امام در پاریس، بسیاری از خبرنگاران سراسر جهان پیام امام را به گوش مردم ایران و جهان رساندند.
🔹 بازگشت امام به ایران و پیروزی انقلاب: سرانجام، در نتیجهٔ مبارزهٔ مردم ایران، شاه در روز ۲۶ دی ۱۳۵۷ مجبور به فرار از کشور شد و رهبر انقلاب اسلامی در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ با استقبال بی‌نظیر و باشکوه مردم به میهن عزیز بازگشت. انقلاب اسلامی در عصر ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ به پیروزی رسید و دورهٔ جدیدی در تاریخ ایران آغاز شد. انقلاب اسلامی ایران، با شعار اصلی «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» به پیروزی رسید و هدف آن از بین بردن وابستگی کشور به بیگانگان و تأمین حقوق ملت در چارچوب قوانین و ارزش‌های اسلامی بود.
| موضوع | خلاصهٔ مطلب |
|---|---|
| تصویب‌نامهٔ انجمن‌های ایالتی و ولایتی | تغییر قانون برای تضعیف هویت اسلامی؛ لغو شد با مخالفت امام و علما. |
| اصول شش‌گانه (انقلاب سفید) | با هدف افزایش سلطهٔ آمریکا؛ امام آن را غیرقانونی خواند. |
| قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ | در اعتراض به دستگیری امام خمینی؛ سرکوب شد. |
| کاپیتولاسیون | مصونیت قضایی آمریکایی‌ها در ایران؛ امام به شدت مخالفت کرد. |
| تبعید امام | ۱۳ آبان ۱۳۴۳ به ترکیه، سپس عراق، سپس پاریس. |
| قیام ۱۹ دی قم | در اعتراض به مقالهٔ توهین‌آمیز روزنامهٔ اطلاعات. |
| قیام ۲۹ بهمن تبریز | به مناسبت چهلم شهدای ۱۹ دی. |
| جمعهٔ سیاه | ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ در میدان ژاله تهران. |
| بازگشت امام به ایران | ۱۲ بهمن ۱۳۵۷. |
| پیروزی انقلاب اسلامی | ۲۲ بهمن ۱۳۵۷. |
| شعار اصلی انقلاب | «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی». |
۱. امام خمینی با چه اقداماتی از همان ابتدا با سیاست‌های شاه مخالفت کرد؟
۲. قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ چه بود و چرا شکل گرفت؟
۳. کاپیتولاسیون چه بود و امام خمینی چه واکنشی نشان داد؟
۴. مهم‌ترین عوامل نارضایتی مردم از رژیم پهلوی چه بود؟
۵. قیام‌های ۱۹ دی قم و ۲۹ بهمن تبریز چه بودند؟
۶. جمعهٔ سیاه چه بود؟
۷. انقلاب اسلامی چه زمانی و با چه شعارهایی به پیروزی رسید؟