فصل ۶ — ایران از عهد نادرشاه تا ناصرالدین‌شاه
شکست‌های نظامی و سیاسی از روسیه و انگلستان استعمارگر در دورهٔ قاجار نتایج زیان‌باری برای کشور ما داشت، اما ایرانیان را بیش از پیش متوجه ارزش علم و توانمندی‌های صنعتی اروپاییان کرد. برخی از سیاستمداران، اندیشمندان و عالمان دینی برای پیشرفت ایران و حفظ استقلال کشور، به چاره‌جویی پرداختند و کارهایی انجام دادند.
عباس میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه و فرمانده لشکر ایران در جریان جنگ‌های ایران و روسیه، متوجه تأثیر علم و صنعت در پیشرفت نظامی روسیه و دیگر کشورهای اروپایی شد. او به این نتیجه رسید که تا تغییراتی در جهت پیشرفت‌های علمی و صنعتی در ایران ایجاد نشود، تعداد زیاد سپاهیان ایران و دلاوری و فداکاری برای پیروزی کافی نیست.
اقدامات مهم عباس میرزا:
میرزا تقی‌خان امیرکبیر یکی دیگر از کسانی بود که در دورهٔ قاجار کارهای جدّی و مؤثری برای نوسازی و اصلاح امور ایران انجام داد. ناصرالدین‌شاه در ابتدای سلطنتش، امیرکبیر را به صدراعظمی منصوب کرد و در ادارهٔ کشور به او اختیار کامل داد.
اقدامات اصلاحی امیرکبیر:
سرانجام، ناصرالدین‌شاه تحت تأثیر توطئه درباریان و افراد سودجو، دستور قتل امیرکبیر را داد و ایران را از خدمات ارزشمند او محروم کرد. وضعیت کشور پس از قتل امیرکبیر افول کرد.
ایران مهد برخی مراکز علمی بزرگ (همچون نظامیه‌ها و دانشگاه جندی‌شاپور) در طول تاریخ بوده و علوم و فنون متعددی مخصوصاً در زمان اوج تمدن اسلامی، به دست مسلمانان ایرانی و غیرایرانی تولید شده است. آشنایی اروپاییان با این گنجینهٔ تمدنی که غالباً به زبان‌های فارسی یا عربی نگاشته شده بود، یکی از عوامل رشد علمی و صنعتی آنها پس از قرن ۱۵ میلادی به شمار می‌رود. این در حالی است که ایران به ویژه در دورهٔ قاجار، به دلایل مختلفی از جمله نابسامانی سیاسی، شاهد کُندی و توقف رشد و نوآوری‌های علمی بود.
در دورهٔ قاجار، نگاه برخی حاکمان داخلی و روشنفکران به پیشرفت‌های کشورهای اروپایی دوخته شده بود. از سوی دیگر، برخی از کشورهای استعمارگر نیز به دلیل منافع خود، درصدد تغییر روش‌های تعلیم و تربیت در ایران بودند تا بتوانند نسل آیندهٔ ایران را مطابق با برنامه‌های خود تربیت کنند.
در چنین فضایی و پس از آشنایی با پیشرفت‌های جدید تعلیم و تربیت عمومی، برخی افراد مانند میرزا حسن رشدیه تصمیم گرفتند تا مدارسی در ایران بر اساس روش‌های جدید تعلیم و تربیت تأسیس کنند. بعضی از این مدارس تازه تأسیس شده، متناسب با فرهنگ اروپاییان ساخته شده بود و تفاوت‌های جدّی با سبک و فرهنگ تعلیم و تربیت در ایران اسلامی داشت.
کشورهای استعمارگر روسیه و انگلستان علاوه بر اینکه بخش‌های پهناوری از خاک ایران را از آن جدا کردند، برای نفوذ اقتصادی در کشور ما به رقابت پرداختند. آنها در دورهٔ ناصرالدین‌شاه به امتیازهای اقتصادی مهمی مانند تأسیس بانک، استخراج معادن نفت، بهره‌برداری از جنگل و شیالت در ایران دست یافتند. صنعت و بازرگانی کشور ما با واگذاری این امتیازها آسیب‌های فراوانی دید.
شرکت‌های بازرگانی خارجی که به دنبال بازارهای مصرف جدید بودند، در بیشتر شهرهای ایران شعبه تأسیس کردند و به خرید و فروش مشغول شدند. این شرکت‌ها معمولاً کالاهای اروپایی را بدون پرداخت حقوق گمرکی و یا با حقوق گمرکی بسیار ناچیزی وارد کشور می‌کردند. تولیدکنندگان و بازرگانان ایرانی چون نمی‌توانستند با این شرکت‌ها رقابت کنند، روز به روز ضعیف‌تر و دچار ورشکستگی شدند.
مردم مسلمان ایران واگذاری امتیازهای اقتصادی به روسیه و انگلستان را موجب تسلط هرچه بیشتر بیگانگان بر منابع ثروت و بازار کشورشان می‌دانستند. بنابراین، با واگذاری برخی از این امتیازها، مخالفت کردند. روحانیون که از گروه‌های آگاه و مورد احترام جامعهٔ ایران در عصر قاجار بودند، رهبری اعتراض‌های اجتماعی را به عهده داشتند. نهضت تنباکو یکی از گسترده‌ترین جنبش‌های مردمی بود که در اعتراض به واگذاری امتیازهای اقتصادی به بیگانگان شکل گرفت.
در دورهٔ ناصرالدین‌شاه، توتون و تنباکو از عمده‌ترین محصولات کشاورزی ایران بود. در آن زمان یک نفر انگلیسی قراردادی با ایران بست که بر اساس آن ایرانیان نمی‌توانستند محصول توتون و تنباکوی خود را به کسی غیر از او بفروشند. مردم، به ویژه روحانیون و بازرگانان با آگاهی از نتایج زیان‌بار اقتصادی این قرارداد، در شهرهای مختلف شروع به اعتراض کردند و خواهان لغو قرارداد شدند.
ناصرالدین‌شاه به خواستهٔ مخالفان اعتنایی نکرد و آیت‌الله میرزا حسن شیرازی، مرجع تقلید شیعیان در سامرا، استفاده از توتون و تنباکو را حرام اعلام کرد. با اوج گرفتن نهضت، ناصرالدین‌شاه مجبور شد قرارداد را لغو کند.
| موضوع | خلاصهٔ مطلب |
|---|---|
| عباس میرزا | ولیعهد فتحعلی‌شاه؛ پیشگام نوسازی و اصلاحات در ایران. |
| اقدام عباس میرزا | فرستادن دانشجو به انگلستان، ترجمهٔ کتاب‌های اروپایی. |
| امیرکبیر | صدراعظم ناصرالدین‌شاه؛ اصلاحگر بزرگ دورهٔ قاجار. |
| دارالفنون | مدرسهٔ عالی که توسط امیرکبیر تأسیس شد (۱۲۶۸ ق). |
| روزنامهٔ وقایع اتفاقیه | اولین روزنامهٔ رسمی ایران که توسط امیرکبیر منتشر شد. |
| میرزا حسن رشدیه | بنیان‌گذار مدارس جدید در ایران. |
| امتیازهای واگذار شده | به روسیه (شیالت شمال، بانک استقراضی، قزاق) و به انگلستان (تلگراف، رویتر، بانک شاهنشاهی، تنباکو، دارسی). |
| نهضت تنباکو | در اعتراض به واگذاری امتیاز توتون و تنباکو به انگلیسی‌ها. |
| رهبر نهضت تنباکو | آیت‌الله میرزا حسن شیرازی. |
| نتیجهٔ نهضت تنباکو | لغو قرارداد و تقویت روحیهٔ مقاومت مردم. |
۱. چرا عباس میرزا به فکر نوسازی ایران افتاد؟
۲. اقدامات مهم عباس میرزا را نام ببرید.
۳. مهم‌ترین اقدامات امیرکبیر چه بود؟
۴. دارالفنون چه بود و چه نقشی داشت؟
۵. چرا واگذاری امتیازهای اقتصادی به بیگانگان به ایران آسیب زد؟
۶. نهضت تنباکو چرا و چگونه شکل گرفت؟
۷. نتیجهٔ نهضت تنباکو چه بود و چه اهمیتی داشت؟