فصل ۶ — ایران از عهد نادرشاه تا ناصرالدین‌شاه
با تسلط افغان‌ها بر اصفهان و برکناری و قتل شاه سلطان حسین صفوی، ایران گرفتار تجزیه و تفرقه شد. افغان‌ها توان حکومت بر سراسر ایران را نداشتند. به همین دلیل، در گوشه و کنار کشور افرادی مدعی حکومت شدند. روسیه و عثمانی نیز با استفاده از آشفتگی اوضاع، قسمت‌هایی از شمال و غرب ایران را اشغال کردند.
نادرشاه که سرداری از ایل افشار بود، با سپاهیانش نخست مهاجمان افغان را سرکوب و تار و مار کرد و سپس نیروهای روسیه و عثمانی را از ایران بیرون راند. نادر پس از این پیروزی‌ها، بر تخت شاهی نشست. بدین ترتیب، سلسلهٔ افشاریه پایه‌گذاری شد.
بیشتر دورهٔ دوازده سالهٔ پادشاهی نادر به نبرد با بیگانگان و فرونشاندن شورش‌های داخلی گذشت. نادرشاه در تعقیب گروهی از شورشیان افغان که به هندوستان گریخته بودند، به آن کشور لشکر کشید. او تا دهلی پیش رفت و با غنیمت‌های بسیار که با تجاوز و تصرف آنجا به دست آورده بود، به کشور بازگشت.
نادرشاه کوشید ایران را به کشوری یکپارچه و قدرتمند تبدیل کند. وی از موقعیت حساس خلیج فارس و اهمیت نیروی دریایی آگاه بود؛ ازاین‌رو، برای تأسیس نیروی دریایی ایران در خلیج فارس، کارهایی انجام داد اما این کارها با مرگ او متوقف شد.
در سال‌های پایانی حکومت نادر، نافرمانی‌ها و شورش‌های پیاپی تأثیر روانی نامطلوبی بر او گذاشت. او که به اطرافیان و سرداران خود بدگمان شده بود، به رفتارهای خشونت‌آمیز و بی‌رحمانه روی آورد. در نتیجه، فرماندهان سپاه نادرشاه که از جان خود می‌ترسیدند، او را به قتل رساندند. به دنبال قتل نادرشاه، ایران بار دیگر به صحنهٔ جنگ حاکمان محلی و سران ایل‌ها تبدیل شد.
سرانجام، کریم‌خان از ایل زندیه، با پیروزی بر دیگر مدعیان حکومت، برای مدتی به درگیری‌ها و نزاع‌های داخلی پایان بخشید. او حکومتِ بخش بزرگی از ایران به جز خراسان را به دست گرفت و سلسلهٔ زندیه را بنیان گذاشت. کریم‌خان به جای عنوان شاه، لقب وکیل‌الرُّعایا (یعنی نمایندهٔ مردم) را برای خود برگزید. او به صلح، آسایش و آرامش عمومی مردم توجه می‌کرد و می‌کوشید از بروز ناامنی و شورش‌های داخلی جلوگیری کند.
دوران فرمانروایی کریم‌خان سی سال طول کشید. در این دوران، ثبات و آرامش نسبی در سراسر کشور به وجود آمد و در نتیجه، اوضاع اجتماعی و اقتصادی بهتر شد. بناهای مهمی مانند بازار وکیل، مسجد وکیل، حمام وکیل و ارگ کریم‌خان در شیراز (پایتخت زندیه) ساخته شد و فعالیت‌های علمی و فرهنگی در آن شهر رونق گرفت.
قدرت گرفتن خاندان زند در ایران، تقریباً مصادف با تسلّط انگلستان بر هندوستان بود. این اتفاق سبب شد انگلیسی‌ها بتوانند بر اقیانوس هند و دریاهای جنوبی ایران دسترسی بیشتری داشته باشند. به این ترتیب، نفوذ تجاری آنها در ایران بیشتر شد. با مرگ کریم‌خان، افراد خاندان او برای کسب قدرت با یکدیگر درگیر شدند و بار دیگر، مردم نظاره‌گر جنگ داخلی کشور شدند.
ایل قاجار یکی از ایل‌های ترک‌تبار ایران بود. آقامحمدخان، پسر یکی از رؤسای این ایل، پس از مرگ کریم‌خان، تلاش برای رسیدن به حکومت را آغاز کرد. او پس از مدتی جنگ و گریز، لطفعلی‌خان زند (آخرین فرمانروای زندیه) را شکست داد و به قتل رساند. آقامحمدخان همچنین مردم کرمان را به دلیل پناه دادن به لطفعلی‌خان، بی‌رحمانه مجازات کرد.
آقامحمدخان با لشکرکشی‌های پیاپی بر سراسر ایران مسلط شد، حکومت قاجار را بنیان گذاشت و تهران را به پایتختی خود انتخاب کرد.
آقامحمدخان مردی تندخو و بی‌رحم بود و سرانجام به دست خدمتکارانش کشته شد. پس از او برادرزاده‌اش فتحعلی‌شاه به قدرت رسید. دورهٔ حکومت فتحعلی‌شاه، هم‌زمان با آغاز نفوذ و دخالت گستردهٔ کشورهای روسیه، انگلستان و فرانسه در ایران بود.
در فاصلهٔ سقوط صفویه تا روی کار آمدن قاجاریه، اوضاع کشورهای اروپایی تغییر کرده بود. یکی از دلایل عمدهٔ این تغییر، انقلاب صنعتی بود که از انگلستان آغاز شد و در دیگر کشورهای اروپایی گسترش یافت.
سرازیر شدن ثروت افسانه‌ای سرزمین‌های استعمارشده مانند هند و قارهٔ آمریکا به اروپا و همچنین نظام گستردهٔ برده‌داری آفریقاییان و تجارت پرسود آن، به شکل‌گیری انقلاب صنعتی در اروپا کمک کرد. در نتیجهٔ این انقلاب، نیروی ماشین و ابزارهای صنعتی جای نیروی انسان و ابزارهای دستی را در تولید گرفت.
انقلاب صنعتی موجب افزایش قدرت اقتصادی، نظامی و سیاسی کشورهای اروپایی و در نتیجه، طغیانگری آنها شد و توجه آنها را به کشورهایی که نیروی کار انسانی، مواد اولیه یا بازار مصرف مناسبی داشتند، جلب کرد. به این ترتیب، بیشتر این کشورها فعالیت‌های استعماری خود را افزایش دادند و نابرابری در سطح جهان بیشتر و بیشتر شد.
| موضوع | خلاصهٔ مطلب |
|---|---|
| حکومت افشاریه | بنیان‌گذار: نادرشاه افشار (سردار ایل افشار). |
| اقدامات نادرشاه | سرکوب افغان‌ها، بیرون راندن روسیه و عثمانی، لشکرکشی به هند، تلاش برای تأسیس نیروی دریایی. |
| قتل نادرشاه | به دست فرماندهان سپاه خودش به دلیل بدگمانی و خشونت. |
| حکومت زندیه | بنیان‌گذار: کریم‌خان زند (با لقب وکیل‌الرعایا). |
| پایتخت زندیه | شیراز. |
| بناهای دورهٔ کریم‌خان | بازار وکیل، مسجد وکیل، حمام وکیل، ارگ کریم‌خان. |
| حکومت قاجاریه | بنیان‌گذار: آقامحمدخان قاجار. |
| پایتخت قاجاریه | تهران. |
| انقلاب صنعتی | از انگلستان آغاز شد و موجب افزایش قدرت اقتصادی و نظامی اروپاییان شد. |
| پیامدهای انقلاب صنعتی | افزایش استعمار، نابرابری جهانی و آسیب به محیط زیست. |
۱. اوضاع ایران پس از سقوط صفویه چگونه بود؟
۲. نادرشاه چه اقداماتی برای یکپارچگی ایران انجام داد؟
۳. چرا نادرشاه به دست فرماندهانش کشته شد؟
۴. کریم‌خان زند چه لقبی برای خود انتخاب کرد و چرا؟
۵. چه بناهای مهمی در دورهٔ کریم‌خان ساخته شد؟
۶. آقامحمدخان قاجار چه کسی را شکست داد و چه شهری را پایتخت قرار داد؟
۷. انقلاب صنعتی چه تأثیری بر کشورهای اروپایی و روابط بین‌الملل داشت؟