فصل ۱ — سیارهٔ ما، زمین
زمین، خانه و محل تولد ماست؛ همان امانت الهی که در دست انسان است. در قرآن کریم آیات زیادی دربارهٔ زمین و تأمل در شگفتی‌های آن آمده است. تفکر در آفرینش زمین، کوه‌ها، دریاها، ابرها و حرکت روز و شب، انسان متفکر را به خالقی مهربان و حکیم رهنمون می‌سازد.
در آیات قرآن، خداوند به «سیر در زمین» و «تفکر در آفرینش» سفارش کرده است. اگرچه برخی از اسرار غیبی زمین فقط از طریق وحی قابل درک است، انسان با دانش تجربی نیز می‌تواند بخشی از اسرار زمین و جایگاه آن را در آسمان کشف کند.
زمین ما بخش کوچکی از منظومهٔ خورشیدی است. منظومهٔ خورشیدی از یک ستاره به نام خورشید و اجرام آسمانی متعددی تشکیل شده که در مدارهای پیرامون آن می‌گردند.
خورشید، تنها یکی از میلیاردها ستارهٔ کهکشان راه شیری است. کهکشان راه شیری نیز خود یکی از هزاران کهکشان در فضای بی‌کران کیهان است. بنابراین زمین ما با همهٔ وسعت و شگفتی‌اش، تنها بخش بسیار بسیار کوچکی از کیهان است.
موقعیت مکانی یک پدیده، مکان دقیق قرار گرفتن آن روی کرهٔ زمین است. جغرافی‌دانان برای تعیین موقعیت مکانی پدیده‌ها، خطوط و تقسیمات فرضی را ابداع کرده‌اند: مدارها و نصف‌النهارها.
🔹 مدارها: دایره‌های فرضی که به موازات استوا (دایرهٔ بزرگ در فاصلهٔ مساوی از دو قطب) رسم می‌شوند.
🔹 نصف‌النهارها: نیم‌دایره‌های فرضی که از قطب شمال تا قطب جنوب کشیده شده‌اند.
از گذشته، مردم برای یافتن مسیر و تعیین مکان از ابزارهایی مانند ستارگان، اسطرلاب و قطب‌نما استفاده می‌کردند. تلاش برای مسیریابی دقیق در هر شرایطی، منجر به استفاده از ماهواره‌ها شد.
امروزه سیستم‌های ناوبری ماهواره‌ای مانند GPS (آمریکا)، گلوناس (روسیه) و بیدو (چین) کاربردهای فراوانی دارند:
| موضوع | خلاصهٔ مطلب |
|---|---|
| منظومهٔ خورشیدی | شامل یک ستاره (خورشید) و ۸ سیاره؛ زمین سومین سیارهٔ آن است. |
| سیاره‌های درونی | تیر، ناهید، زمین، بهرام — سطحی جامد دارند. |
| سیاره‌های بیرونی | برجیس، کیوان، اورانوس، نپتون — از گاز تشکیل شده‌اند. |
| عمر زمین | حدود ۴/۵ میلیارد سال |
| کهکشان راه شیری | بیش از ۲۰۰ میلیارد ستاره دارد؛ خورشید یکی از آن‌هاست. |
| مدار استوا | مدار مبدأ (صفر درجه)، دایرهٔ بزرگ در فاصلهٔ مساوی از دو قطب. |
| نصف‌النهار مبدأ | از رصدخانهٔ گرینویچ لندن می‌گذرد (صفر درجه). |
| عرض جغرافیایی | فاصلهٔ مکان تا استوا (N شمالی / S جنوبی) |
| طول جغرافیایی | فاصلهٔ مکان تا نصف‌النهار مبدأ (E شرقی / W غربی) |
| سیستم‌های ناوبری ماهواره‌ای | GPS (آمریکا)، گلوناس (روسیه)، بیدو (چین) |
| دستاورد فضایی ایران | پرتاب ماهوارهٔ «نور» با ماهواره‌بر «قاصد» در اردیبهشت ۱۳۹۹ |
۱. زمین در منظومهٔ خورشیدی چندمین سیاره است و چرا سیاره‌های نزدیک به خورشید را «سیاره‌های درونی» می‌نامند؟
۲. مدار استوا و نصف‌النهار مبدأ چه تفاوتی دارند و هر یک چه چیزی را مشخص می‌کنند؟
۳. مختصات جغرافیایی نقطه‌ای ۳۰°S و ۴۵°W است. این نقطه در کدام نیمکره قرار دارد؟
۴. چه تفاوتی بین «طول جغرافیایی» و «عرض جغرافیایی» وجود دارد؟
۵. چرا کشورها به ساخت سیستم‌های بومی موقعیت‌یابی ماهواره‌ای علاقه دارند؟ دو دلیل ذکر کنید.
۶. ماهوارهٔ «نور» ایران توسط چه ماهواره‌بری و در چه سالی در مدار زمین قرار گرفت؟
۷. چرا دیدن زمین از فضا، آن را «کوچک و شکننده» نشان می‌دهد؟