📘 درسنامه درس ۷: ارتباط و رسانه

۱. ارتباط، یک نیاز مهم بشر

ارتباط برقرار کردن یکی از نیازهای مهم بشر است. بدون ارتباط ما نمی‌توانیم زندگی کنیم. دنیایی را تصور کنید که در آن همه چیز داشته باشیم اما با کسی ارتباط نداشته باشیم. به راستی در چنین دنیایی ادامهٔ زندگی ممکن نیست.

ارتباط، انسان را قادر می‌کند تا خواسته‌ها و نیازهای خود را به دیگران منتقل کند. محبت کردن، تبادل افکار و اعتقادات، تبادل اطلاعات، در میان گذاشتن احساسات (اندوه و خوشحالی و…)، حل کردن مسائل، درک کردن دیگران، همه و همه از طریق ارتباط بین انسان‌ها میسّر می‌شود.

ما در شبکه‌ای از ارتباطات به سر می‌بریم. این شبکه از خانواده و دوستان و محله و مدرسه شروع می‌شود و سپس به کمک وسایل ارتباط جمعی می‌توانیم حتی در سطح ملّی و فراملی ارتباط برقرار کنیم.

۲. عناصر ارتباط

ارتباط یعنی جریان ارسال و دریافت پیام. بنابراین هر ارتباطی سه عنصر اصلی دارد:

برای مثال، وقتی به دوستی سلام می‌زنیم، ما فرستندهٔ یک پیام و دوستمان گیرندهٔ آن است. پیام هم سلام ماست.

هر یک از ما در طی روز، پیام‌های مختلف و با ابزار متفاوت فرستاده و دریافت می‌کنیم. این پیام‌ها به روش‌های مختلف و با ابزار متفاوت فرستاده می‌شوند؛ ممکن است با کلام باشد یا با رفتار و حرکات، از طریق نوشته‌ها به روش‌های مختلف، با تلفن و…

۳. رسانه چیست؟

رسانه هر وسیله‌ای است که پیامی را از فرستنده به گیرنده منتقل کند. در یک ارتباط کلامی، زبان یک رسانه است. بنابراین رسانه از ابزاری مانند زبان تا ابزارهای چاپی (علائم، کتاب‌ها، روزنامه‌ها، مجلات و…) و ابزارهای الکترونیکی (تلفن، رادیو، تلویزیون، اینترنت و…) را دربر می‌گیرد.

۴. سیر تحول رسانه‌ها (وسایل ارتباطی)

بشر در طول حیاتش و از اولین روزهایی که زندگی اجتماعی خود را آغاز کرد، به ارتباط با همنوعانش پرداخت:

الف) دوران باستان و ابتدایی:

• از اصوات و سپس کلمات برای ارتباط استفاده می‌کرد.
• با ابداع الفبا و خط، توانست افکار خود را به دیگران منتقل کند.
• در گذشته، انسان‌ها برای ارتباط با سایر آدمیان در فواصل دور، از وسایلی مانند کبوتران پیغام‌بر، سواران تندرو، اعلام خبر با آتش و دود و نظایر آن استفاده می‌کردند.
• با این حال اکثر مردم از آنچه در مکان‌های دورتر رخ می‌داد، بی‌اطلاع بودند.

ب) چاپارخانه‌ها؛ ابتکار ایرانیان باستان:

یکی از ابتکارات مهم ایرانیان باستان، به وجود آوردن چاپارخانه‌ها بود. چاپارخانه‌ها در مسیر راه‌ها ساخته می‌شدند و در آنها اسب‌های تازه نفس نگهداری می‌شد. چاپارها (پیک‌ها) می‌توانستند پیام‌ها را از جایی به جای دیگر در فاصله‌های دور انتقال دهند.

ج) اختراع ماشین چاپ:

شاید بتوان گفت اولین تحول مهم در ارتباطات، اختراع ماشین چاپ (خصوصاً در چین و بعد در قرن پانزدهم میلادی در اروپا) بود. قبل از آن، چاپ در گذشتگان (به شکل ابتدایی) در چین و ایران اسلامی نیز وجود داشت. اما شکل و روش جدید آن توسط گوتنبرگ آلمانی ابداع شد و او توانست دستگاه چاپ را به وجود آورد و با این دستگاه، مطالب را با سرعت و دقت بیشتر به چاپ برساند. با پیشرفت صنعت چاپ، تحول بزرگی در تولید کتاب و انتشار علوم و فنون در همه‌جا پدید آمد.

د) تلگراف، تلفن و رادیو:

• تلگراف: در سال ۱۸۴۰ میلادی استفاده از الکتریسیته بود که مارکونی ایتالیایی دستگاه تلگراف را اختراع کرد و توانست با استفاده از الکتریسیته و ارسال کدهای نقطه و خط، وسایل ارتباط الکتریکی از راه دور را بنا کند.
• تلفن: در سال ۱۸۷۶ میلادی، گراهام بل تلفن را اختراع کرد و این امکان را برای بشر به وجود آورد که بتواند با فاصلهٔ بسیار دور ارتباط کلامی برقرار کند و صدای انسان در کیلومترها دورتر شنیده شود.
• رادیو: در سال ۱۸۹۵ میلادی، مارکونی رادیو را اختراع کرد و ارسال علائم (سیگنال) با استفاده از امواج رادیویی (بدون سیم) در فضا، صورت گرفت.
• سینما و تلویزیون: پس از آن با اختراع سینما و تلویزیون، دوره جدیدی در زندگی اجتماعی پدید آمد.

هـ) ماهواره و اینترنت:

• در سال ۱۹۵۷، روس‌ها نخستین قمر مصنوعی یا ماهواره به نام «اسپوتنیک ۱» را به مدار زمین فرستادند و زمینه برای استفاده از ارتباطات بین‌المللی در سطح جهان فراهم شد.
• در چهار دههٔ اخیر، مهم‌ترین و عظیم‌ترین تحول در ارتباطات، یعنی انقلاب در ذخیره‌سازی اطلاعات به وجود آمد. با ورود رایانه، انسان توانست حجم زیادی از اطلاعات را در خود ذخیره کند. برای مثال، متون صدها کتاب یک کتابخانه بزرگ را می‌توان در یک لوح فشرده (DVD) ذخیره کرد.
• فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT): فناوری اطلاعات و ارتباطات، روندهای گردآوری، ذخیره‌سازی، پردازش و مبادله و انتقال اطلاعات است. امروزه در یک لحظه می‌توان حجم وسیعی از اطلاعات را از جایی به جای دیگر جهان منتقل کرد.
• ماهواره‌ها: حجم زیادی از اطلاعات و پیام‌ها را بدون آنکه نیازی به سیم باشد، از جایی به جای دیگر کره زمین منتقل می‌کنند.
• اینترنت: شبکه‌ای است که از اتصال هزاران رایانه تشکیل شده و افراد می‌توانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، گفت‌وگو کنند، وارد کتابخانه‌ها شوند و اطلاعات خود را در اختیار دیگران قرار دهند. اینترنت از طریق تلفن همراه، شبکه‌های تلویزیونی و ماهواره‌ای و… قابل دسترسی است.

۵. وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات

وزارتخانه «ارتباطات و فناوری اطلاعات» خدمات پستی، مخابراتی، رادیویی، صدا و تصویر را به مردم ارائه می‌دهد و مسئولیت توسعهٔ وسایل ارتباطی در کشور را بر عهده دارد.

📌 خلاصه درس در یک نگاه