📘 درسنامه درس ۵: آسیب‌های اجتماعی و پیشگیری از آنها

۱. دورهٔ نوجوانی

نوجوانان، گروه سنی ۱۲ تا ۱۸ سال را تشکیل می‌دهند. در این دوره، افراد از نظر جسمانی دچار تغییراتی می‌شوند که به آن بلوغ می‌گویند. نوجوانان علاوه بر تغییرات جسمانی از نظر ذهنی و اجتماعی نیز تغییر می‌کنند و در حال پشت سر گذاشتن کودکی و رسیدن به جوانی و بزرگسالی هستند.

خصوصیاتی که در دوران نوجوانی ظهور می‌کند:

• هویت‌جویی: نوجوان می‌خواهد خودش را بشناسد؛ بداند کیست، چه جایگاهی دارد، هدفش در زندگی چیست و به کدام سمت باید حرکت کند.
• میل به تجربه‌کردن و هیجان‌طلبی: نوجوان سرشار از انرژی است و دوست دارد با پدیده‌های تازه آشنا شود و تجربه کند.
• استقلال‌طلبی: نوجوان دوست دارد خودش تصمیم بگیرد، انتخاب کند و درباره مسائل اظهارنظر کند و وابستگی‌اش به دیگران کم شود.
• حساس شدن نسبت به خود: نوجوان توجه و حساسیت بیشتری به ظاهر خود پیدا می‌کند. او دوست دارد مورد قبول و تأیید همسالانش قرار بگیرد.
• شک و تردید: نوجوان گاه با شک و تردید نسبت به دانسته‌ها و آموخته‌های قبلی خود نگاه می‌کند و می‌خواهد تحقیق کند و خودش حقیقت را کشف کند.

با وجود اینکه نوجوانی دوره‌ای ارزشمند است، اما خالی از تهدید نیست. به دلیل برخی خصوصیاتی که در دوران بلوغ به وجود می‌آید، نوجوانان بیشتر در معرض آسیب‌های اجتماعی قرار می‌گیرند.

۲. آسیب‌های اجتماعی

آسیب اجتماعی به هر پدیده و مسئلهٔ نامطلوب و مضر در سلامت اجتماعی و هر شرایطی که برای جامعه اختلال ایجاد کند، گفته می‌شود؛ مثل جنایت، طلاق، پرخاشگری و نزاع، سرقت، فقر، بی‌سوادی، اعتیاد و...

۳. پرخاشگری و نزاع

پرخاشگری و نزاع، نتیجهٔ کنترل نکردن خشم است. خشم و عصبانیت، احساسی طبیعی است و هر کس در مواقعی عصبانی می‌شود. اما مهم این است که در موقع خشم، رفتاری مناسب از خودمان بروز بدهیم.

پیامدهای پرخاشگری:

• آزار و اذیت دیگران (کتک زدن، مسخره کردن، تحقیر، ناسزا گفتن)
• شکستن و تخریب وسایل
• مشکلات در یادگیری و تحصیل
• زمینه‌سازی برای سایر آسیب‌های اجتماعی
• اثرات جبران‌ناپذیر در زندگی فرد

راه‌های کنترل خشم (وقتی ما از دست کسی عصبانی هستیم):

• به آرامی از او سؤال کنیم چرا از دست ما عصبانی است و علت چیست.
• به حرف‌های طرف مقابل، خوب گوش کنیم و حرف‌های او را قطع نکنیم.
• اگر اشتباهی مرتکب نشده‌ایم، با آرامش توضیح دهیم؛ اگر اشتباه کرده‌ایم، عذرخواهی کنیم و راهی برای جبران پیدا کنیم.
• اگر کسی به طوری عصبانی است که ممکن است به ما صدمه بزند، فوراً صحنه را ترک کنیم و از بزرگ‌ترها کمک بخواهیم.

راه‌های کنترل خشم (وقتی کسی از دست ما عصبانی است):

• به خدا پناه ببریم و با ذکر و یاد خدا خود را آرام کنیم.
• نفس‌های عمیق بکشیم و از یک تا ده بشماریم.
• با رعایت سه قاعده‌ای که گفته شد، علت عصبانیت خود را مؤدبانه و آرام بیان کنیم.
• اگر نمی‌توانیم خود را آرام کنیم، محیط را ترک کنیم.
• برای آرام کردن خود از گفت‌وگو و مشورت با بزرگ‌ترها کمک بگیریم.
• خوبی‌های طرف مقابل را به یاد بیاوریم.

۴. اعتیاد به مواد مخدر

مواد مخدر، موادی هستند که مصرف آنها تغییراتی روی دستگاه عصبی ایجاد می‌کند و باعث کم شدن هوشیاری و حالتی مثل بی‌حسی می‌شود. اما پس از تمام شدن اثر آن روی مغز، فرد حال بسیار بدی پیدا می‌کند و مجبور است دوباره به سمت آن ماده برود. به عبارت دیگر، فرد به آن وابستگی پیدا می‌کند.

علل گرایش افراد به مواد مخدر:

• فرار از مشکلات زندگی
• نداشتن مهارت «نه گفتن»
• تحت تأثیر دیگران قرار گرفتن
• کنجکاوی و خودنمایی (نشان دادن اینکه «دیگر بچه نیستند»)

آثار و پیامدهای مصرف مواد مخدر:

• آسیب‌های شدید به جسم و روان
• ضعیف و رنجور شدن بدن، لرزش و سرگیجه، خواب نامنظم
• از دست دادن کنترل خود و تغییر در شخصیت و رفتار
• دور شدن از خانواده و دوستان سالم
• عدم توانایی در ادامه تحصیل یا کار
• مشکلات قانونی و طرد شدن از جامعه

۵. نقش خانواده، مدرسه و قانون در پیشگیری

خانواده:

پدر و مادر مسئولیت مراقبت از فرزندان را دارند و حق قانونی نظارت بر فعالیت‌های آنها را دارند.

خود نوجوان:

نخست، هر نوجوانی باید خودش از خود مراقبت کند و از اعمال و رفتاری که به سلامت بدنی و روانی او لطمه می‌زند، پرهیز کند. در این راه باید از خداوند متعال و ائمه معصومین (ع) کمک بگیرد و از طریق نماز و دعا از خدا بخواهد که در راه راست حرکت کند و در مقابل وسوسه‌های شیطانی تسلیم نشود.

قانون و پلیس:

قانون از حقوق همه افراد از جمله نوجوانان حمایت می‌کند. نیروی انتظامی (پلیس) برای برقراری امنیت و حفاظت از مردم تلاش می‌کند و با کسانی که قوانین را نقض کنند، برخورد می‌کند. البته پلیس در چارچوب قوانین عمل می‌کند.

مدرسه:

معلمان و مسئولان مدرسه مانند پدر و مادر، مسئولیت مهم و قانونی مراقبت از نوجوانان را در برابر آسیب‌های اجتماعی به عهده دارند و آنها را برای داشتن زندگی شایسته تربیت می‌کنند.

📌 خلاصه درس در یک نگاه