آسیا وسیع‌ترین و پرجمعیت‌ترین قارهٔ جهان است. از هفت میلیارد نفر جمعیت کرهٔ زمین، بیش از چهار میلیارد نفر در آسیا زندگی می‌کنند. در این قاره تنوع زیادی از ادیان، فرهنگ‌ها، زبان‌ها و اقوام دیده می‌شود. کشور ما ایران هم یکی از کشورهای آسیاست.
قارهٔ پهناور آسیا از قطب شمال تا جنوب مدار استوا امتداد یافته است و بخش اعظم آن در نیمکرهٔ شمالی قرار دارد.
محدوده‌های آسیا:
آسیا از طریق تنگهٔ برینگ از آمریکای شمالی و از طریق کانال سوئز از قارهٔ افریقا جدا می‌شود.
در بین قاره‌های جهان، تنها دو قارهٔ آسیا و اروپا به هم چسبیده‌اند؛ به همین دلیل بعضی از جغرافی‌دانان این دو قاره را یک قاره دانسته و آن را «اوراسیا» نامیده‌اند. رشته‌کوه اورال را مرز بین دو قارهٔ آسیا و اروپا در نظر گرفته‌اند.
آسیا وسیع‌ترین قارهٔ جهان است و وسعت آن از تمام قاره‌های دیگر بیشتر است.
در قارهٔ آسیا می‌توان سه نوع از ناهمواری‌ها را مشاهده کرد:
در آسیا فلات‌های بلندی چون آناتولی، ایران، تبت و مغولستان وجود دارند. این فلات‌ها از غرب به شرق آسیا کشیده شده‌اند. در حاشیهٔ این فلات‌ها، رشته‌کوه‌های مرتفعی قرار دارند.
بلندترین قلّهٔ آسیا اورست با ارتفاع ۸۸۴۸ متر است که در رشته‌کوه هیمالیا قرار دارد و بلندترین قلّهٔ جهان است و به آن «بام دنیا» لقب داده‌اند. صعود به اورست از سخت‌ترین اهداف کوهنوردان است و تاکنون تعدادی از زنان و مردان ایرانی توانسته‌اند به این قلّه صعود کنند.
در آسیا رودهای پرآب، جلگه‌های پهناوری به وجود آورده‌اند. مانند جلگهٔ بزرگ سیبری، جلگهٔ گنگ و سند و جلگهٔ چین.
جلگهٔ سیبری در شمال آسیا از آبرفت کدام رود پدید آمده است؟ (پاسخ در ادامه: از آبرفت رودهای سیبری).
در شمال شبه‌جزیرهٔ هند نیز جلگهٔ پهناور و حاصلخیز «سِند و گنگ» وجود دارد و نام این جلگه از دو رود به همین نام گرفته شده است. رودهای گنگ و سند از رشته‌کوه‌های هیمالیا سرچشمه می‌گیرند. این جلگهٔ پهناور شمال هند، بخش وسیعی از کشور پاکستان و بنگلادش را دربر می‌گیرد.
دلتاها: گاهی رودها، آبرفت‌ها را در مصب خود انباشته می‌کنند و از انباشته شدن آبرفت‌ها در مصب رودها، سرزمین‌های مثلث‌شکلی به وجود می‌آید که به آنها دلتا می‌گویند. با انباشته شدن دائمی آبرفت‌ها، دلتاها پیوسته توسعه می‌یابند و در آب دریا پیش می‌روند.
به‌طور کلی دلتاها زمین‌های مناسبی برای کشاورزی بوده‌اند و جمعیت انبوهی را در خود جای داده‌اند. با این حال، ساکنان دلتاها همواره در معرض خطراتی چون طوفان‌های دریایی، طغیان رود و سیلاب هستند.
دلتای بنگال از آبرفت رودهای گنگ و برهماپوترا پدید آمده است و قسمت اعظم خاک کشور بنگلادش را تشکیل می‌دهد. برنج، چای و کنف از محصولات عمده‌ای است که در زمین‌های حاصلخیز دلتای بنگلادش کشت می‌شود.
جلگهٔ بزرگ چین در شرق آسیا از آبرفت رود «یانگ تسه کیانگ» پدید آمده است.
در مشرق و جنوب شرقی آسیا، در کنارهٔ آب‌های اقیانوس آرام، مجمع‌الجزایر ویژه‌ای وجود دارد. مجمع‌الجزایر ژاپن، فیلیپین و اندونزی از این نوع هستند.
از آنجایی که این بخش از قارهٔ آسیا از ناهمواری‌های جوان است، کوه‌های آتشفشانی زیادی در آنها مشاهده می‌شود. همچنین در این مناطق، زمین‌لرزه‌های بسیاری رخ می‌دهد. بنابراین کشورهایی که در این منطقه واقع شده‌اند، همواره در معرض بالایای طبیعی چون زمین‌لرزه، سونامی و فعال شدن کوه‌های آتشفشانی هستند.
نمونه‌هایی از این بالایا: فعال شدن کوه آتشفشان سینا بونگ در جزیرهٔ سوماترا در غرب اندونزی (سال ۱۳۹۲ هجری شمسی) که موجب تخلیهٔ صدها نفر از ساکنان روستاها شد و زمین‌لرزه و سونامی توهوکو در ژاپن (سال ۱۳۹۰ هجری شمسی) که از مخرب‌ترین زلزله‌های تاریخ ژاپن بود.
آسیا قاره‌ای پهناور است که از قطب شمال تا مدار استوا امتداد یافته است و بخش‌های مختلف این قاره دما و بارش متفاوت دارند.
به‌طور کلی از نظر بارش، آسیا را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد:
الف) آسیای مرطوب (سبز): سرزمین‌های مشرق، جنوب و جنوب شرقی آسیا که در معرض بادهای موسمی (مونسون) قرار دارند. این بادها که در اواخر بهار و فصل تابستان از اقیانوس به سمت خشکی می‌وزند، موجب ریزش باران فراوان در این ناحیه می‌شوند. زندگی روستایی و کشاورزی به ریزش این باران‌ها بستگی دارد و در صورت بارش کم یا نامنظم، کشاورزان خسارت می‌بینند. البته ریزش‌های شدید باران‌های موسمی نیز گاهی موجب طغیان رودخانه‌ها و بروز سیل در این منطقه می‌شوند.
ب) آسیای خشک: سرزمین‌های غربی و جنوب غربی آسیا شامل عربستان، داخل فلات آناتولی و فلات ایران و همچنین آسیای مرکزی به‌ویژه بیابان گُبی از نواحی خشک آسیا محسوب می‌شوند.
| موضوع | نکته کلیدی |
|---|---|
| وسعت و جمعیت | وسیع‌ترین و پرجمعیت‌ترین قارهٔ جهان، بیش از ۴ میلیارد نفر جمعیت |
| موقعیت | از قطب شمال تا مدار استوا، بخش اعظم در نیمکرهٔ شمالی |
| محدوده‌ها | شمال: اقیانوس منجمد شمالی، جنوب: اقیانوس هند، مشرق: اقیانوس آرام |
| تنگه و کانال | تنگهٔ برینگ (از آمریکای شمالی)، کانال سوئز (از افریقا) |
| مرز با اروپا | رشته‌کوه اورال |
| فلات‌های مهم | آناتولی، ایران، تبت، مغولستان |
| بلندترین قلّه | اورست (۸۸۴۸ متر) در رشته‌کوه هیمالیا — «بام دنیا» |
| جلگه‌های مهم | سیبری، گنگ و سند، چین |
| دلتاها | دلتای بنگال (گنگ و برهماپوترا) — بنگلادش |
| رود مهم آسیا | یانگ تسه کیانگ (طویل‌ترین رود آسیا)، سد سه درّه بر روی آن |
| مجمع‌الجزایر آتشفشانی | ژاپن، فیلیپین، اندونزی — در معرض زلزله، سونامی و آتشفشان |
| آب و هوا | سرد قطبی (سیبری)، قاره‌ای (مرکز)، گرم (جنوب)، مدیترانه‌ای |
| بارش | آسیای مرطوب (بادهای موسمی)، آسیای خشک (غرب و جنوب غربی) |