سلجوقیان تشکیلات اداری و حکومتی خود را براساس تشکیلاتی که از سامانیان و غزنویان به جای مانده بود، پایه‌گذاری کردند. البته تشکیلات آن دوره نیز برگرفته از نظام اداری و حکومتی ایران باستان بود و در هر دوره تغییراتی نیز پدید می‌آمد.
در رأس حکومت سلجوقی، سلطان قرار داشت. در آن دوره، خلیفهٔ عباسی بیشتر ریاست معنوی و دینی داشت و قدرت سیاسی و نظامی در اختیار سلاطین بود. سلاطین سعی می‌کردند برای مشروعیت بخشیدن به حکومت خود و جلب نظر مردم، خود را مطیع و پشتیبان دستگاه خلافت نشان دهند. اگرچه شاهان در امور مختلف با وزرا مشورت می‌کردند اما رأی و نظر آنها مافوق همه بود. با این حال، در این دوره نیز سلاطین با ظلم و خودکامگی حکومت می‌کردند و منتقدان و مخالفان خود را به سختی مجازات می‌کردند. سلاطین زندگی پرتجملاتی داشتند و صاحب املاک و ثروت زیادی بودند.
از مهم‌ترین مقام‌هایی که در عهد سلجوقیان وجود داشت، مقام وزارت بود. حکومت سلجوقی قدرت و دست‌آورد عظمت خود را با سیاست و کفایت وزیران ایرانی به‌دست آورده بود.
سلجوقیان مردمانی گله‌دار و بیابان‌گرد بودند که با زور شمشیر امور سیاسی و نظامی را در اختیار گرفتند. آنها خبر بودند و برای ادارهٔ قلمرو پهناور خود ناگزیر شدند از وزیران ایرانی استفاده کنند. «عمیدالملک کُندری» وزیر سلطان طغرل، نقشی مؤثر در موفقیت‌های این سلطان داشت. «خواجه نظام‌الملک» وزیر آلب‌ارسالن و ملکشاه نیز چنان قدرت و نفوذی داشت که کمتر کاری بدون صالح‌دید و مشورت او انجام می‌گرفت.
این وزیران، نقش مهمی در ادارهٔ حکومت سلجوقی داشتند و درنتیجهٔ تدبیر و مدیریت آنها، اوضاع اقتصادی و فرهنگی بهتر شد و کشاورزی، بازرگانی، صنعت، هنر و معماری رشد زیادی کرد. یکی از وظایف مهم وزیران، تنظیم رابطهٔ سلطان با خلیفه و دیگر فرمانروایان بود.
امور کشوری یعنی کارهای اداری، مالی، فرهنگی و مذهبی در تشکیالتی که آنها را دیوان می‌نامیدند، انجام می‌شد. تمامی دیوان‌ها تحت ریاست و نظارت وزیر قرار داشتند. مهم‌ترین دیوان‌های عصر سلجوقی عبارت بودند از:
| دیوان | وظیفه |
|---|---|
| دیوان استیفا | رسیدگی به امور مالی حکومت و مسئولیت محاسبه و دریافت مالیات |
| دیوان رَسایل (طُغرا) | دریافت، ارسال و ثبت نامه‌ها و فرمان‌های حکومتی |
| دیوان اِشراف | بازرسی و نظارت بر عملکرد وزیران، حاکمان والیات، فرماندهان سپاه و کارکنان دیوان |
| دیوان عَرْض | رسیدگی به وضع نظامیان، تأمین تدارکات و تجهیزات نظامی، ثبت آمار نظامیان |
پس از ورود اسلام به ایران، کلاس‌های درس نخست در مساجد تشکیل می‌شد. به تدریج در برخی از شهرها مدارسی ایجاد شد. در دوران فرمانروایی سلجوقیان مدارس زیادی در ایران به وجود آمد. از مهم‌ترین آنها مدارس نظامیه بودند که خواجه نظام‌الملک در شهرهای مختلف بنیان گذاشت.
مدارس نظامیه در شهرهای نیشابور، اصفهان و بغداد از مهم‌ترین مدارس آن دوران بودند. خواجه نظام‌الملک اموال و املاک زیادی را وقف این مدارس کرد. به مدرسان، مدیران و کارکنان مدارس نظامیه حقوق پرداخت می‌شد. این مدارس مقررات خاصی داشتند و استادان و شاگردان با دقت خاصی گزینش می‌شدند و رقابت شدیدی برای رسیدن به مقام استادی در این مدارس وجود داشت.
عالمان بزرگی چون امام محمد غزالی از استادان نظامیه بود. همچنین سعدی، شاعر معروف، از دانش‌آموختگان نظامیه بود.
در دوران غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان، زبان و ادب فارسی مورد توجه قرار گرفت و روز به روز علاقه به گسترش این زبان بیشتر شد. لشکرکشی‌های محمود غزنوی و جانشینانش به هندوستان، موجب رواج زبان فارسی در آن دیار شد. سلجوقیان نیز با توسعهٔ قلمرو خود به سمت غرب، زبان فارسی را در آسیای صغیر رواج دادند.
در ابتدای دورهٔ سلجوقی، نامه‌ها و فرمان‌های حکومتی و دفترهای دیوانی از عربی به فارسی تغییر کرد. به دنبال آن، تعداد بیشتری از مورخان و دانشمندان علاقه‌مند به نوشتن کتاب‌های خود به زبان فارسی شدند.
ناگفته نماند در قرن‌های پنجم و ششم هجری، زبان ترکی که زبان فرمانروایان بود، نیز در ایران رواج پیدا کرد و برخی از واژه‌های آن به زبان فارسی راه یافت.
در دورهٔ سلجوقی به سبب آرامش و رونق بازرگانی، شهر و شهرنشینی گسترش یافت؛ به‌طوری‌که در آن دوره، شهرهای بزرگ و پرجمعیتی به وجود آمدند. ری، نیشابور و اصفهان که پایتخت‌های سلجوقیان بودند، از شهرهای مهم و آباد آن دوره محسوب می‌شدند.
معماران ایرانی در دورهٔ سلجوقیان، بناهای زیبایی در ایران ساختند و معماری به اوج شکوفایی خود رسید. در ساختن مساجد ایرانی، ابتکار خاصی به کار رفت و حیاط و چهار ایوان اطراف آن معمول گردید. در ساختن انواع گنبدها، مناره‌ها، کاروانسراها و مدارس نیز الگوهای جدیدی در معماری به کار گرفته شد.
در قرن‌های پنجم تا هفتم هجری، «آجرکاری» و «کاشی‌کاری» در بناها به اوج زیبایی و شکوفایی رسید. کاشی‌های پنجم تا هفتم هجری، ابتکارات مهم معماران ایرانی برای تزیین بناها بود.
در دورهٔ سلجوقیان، هنرهای مختلفی به شکوفایی رسید:
| رشته | دانشمندان و آثار |
|---|---|
| حدیث و فقه | امام محمد غزالی (احیاءالعلوم)، زمخشری (کشاف) |
| تفسیر | ابوالفتوح رازی (تفسیر قرآن) |
| فلسفه | امام فخر رازی (شرح اشارات بوعلی)، سهروردی (حکمةالاشراق) |
| تاریخ | ابوالفضل بیهقی (تاریخ بیهقی)، گردیزی (زین‌الاخبار)، راوندی (راحةالصدور) |
| ادبیات فارسی | فردوسی (شاهنامه)، عنصری، منوچهری، ناصرخسرو (سفرنامه)، خیام (رباعیات)، سنایی (حدیقةالحقیقه)، عطار (منطق‌الطیر، تذکرةالاولیا)، نظامی (خسرو و شیرین، لیلی و مجنون) |
| نثر فارسی | خواجه نظام‌الملک (سیاست‌نامه)، اسعد گرگانی (ویس و رامین)، عنصرالمعالی (قابوس‌نامه)، نظامی عروضی (چهار مقاله)، محمد بن منور (اسرارالتوحید) |
| دانشمندان علوم | ابوریحان بیرونی (التفهیم) |
| موضوع | نکته کلیدی |
|---|---|
| تشکیلات حکومت | سلطان در رأس، وزیران ایرانی، دیوان‌ها |
| دیوان‌ها | استیفا (مالی)، رسایل/طغرا (نامه‌ها)، اشراف (بازرسی)، عرض (نظامی) |
| مدارس نظامیه | تأسیس خواجه نظام‌الملک در نیشابور، اصفهان، بغداد؛ استاد: امام محمد غزالی؛ دانش‌آموخته: سعدی |
| زبان فارسی | رونق در دورهٔ غزنوی و سلجوقی، رواج در هند و آسیای صغیر |
| شهرها | ری، نیشابور، اصفهان — پایتخت‌های سلجوقی |
| معماری | حیاط و چهار ایوان، آجرکاری و کاشی‌کاری، گنبد و مناره |
| نمونه‌های معماری | میل خسروگرد، برج‌های خرقان، کاروانسرای شرف |
| هنرها | سفالگری، فلزکاری، خوشنویسی، تذهیب، جلدسازی |
| دانشمندان | غزالی، زمخشری، فخر رازی، سهروردی، بیهقی، نظامی، عطار، خیام، ناصرخسرو |