حضرت محمد ﷺ در ۲۸ صفر سال ۱۱ هجری در مدینه وفات یافت و در همان شهر به خاک سپرده شد. پس از رحلت ایشان، رویدادهای مهمی رخ داد که سرنوشت جامعهٔ اسلامی را تغییر داد.
لحظاتی پس از رحلت رسول خدا و در حالی که علی ﷺ و شماری از اصحاب مشغول مراسم خاک‌سپاری آن حضرت بودند، تعدادی از انصار و مهاجرین در محلی به نام سقیفهٔ بنی‌ساعده گرد آمدند و دربارهٔ جانشینی پیامبر به گفت‌وگو پرداختند.
هر دو گروه با نادیده گرفتن وصیت پیامبر در غدیر خم، مدعی بودند که خلافت و جانشینی رسول خدا حق آنان است. با توجه به اینکه از گذشته میان انصار رقابت و اختلاف وجود داشت، جمعی از حاضران در سقیفه با ابوبکر که یکی از مهاجرین کهنسال بود، بیعت کردند و بدین ترتیب وی به عنوان خلیفهٔ اول شناخته شد.
ابوبکر حدود دو سال خلافت کرد. او پیش از آنکه از دنیا برود، عمربن خطّاب را به جانشینی خود برگزید.
عمر در دوران ده‌سالهٔ حکومت خود، کار فتوحات را که از اواخر دوران خلافت ابوبکر آغاز شده بود، با جدّیت دنبال کرد. سپاهیان اعزامی از سوی خلیفهٔ دوم، علاوه بر بخش وسیعی از ایران، کشورهای سوریه، لبنان، فلسطین و مصر را نیز فتح کردند.
عثمان، خلیفهٔ سوم، توسط شورایی که عمر تعیین کرده بود به خلافت رسید. در زمان او برخلاف دو خلیفهٔ نخست، زندگی تجملاتی و شیوهٔ اشرافی رواج یافت و اطرافیان و کارگزاران خلیفه با ثروت به‌دست‌آمده از فتوحات به خوش‌گذرانی مشغول شدند.
خاندان بنی‌امیه که تا هنگام فتح مکه، با اسلام و پیامبر مخالفت و دشمنی ورزیده بودند، در این زمان به مقام‌های مهم حکومتی دست یافتند و بر بیت‌المال مسلمانان مسلط شدند. عثمان جمعی از صحابه و یاران نزدیک پیامبر مانند ابوذر، عمّار و مالک اشتر را به دلیل آنکه از او و اطرافیانش انتقاد کردند، مجازات و تبعید کرد.
عملکرد اطرافیان خلیفهٔ سوم، نارضایتی گروهی از مسلمانان را برانگیخت. آنان از نقاط مختلف به مدینه آمدند و اعتراض خود را نسبت به عملکرد عاملانش اعلام کردند. امام علی ﷺ تلاش زیادی کرد که مخالفان را آرام کند و مانع بروز درگیری و خونریزی شود، اما سرانجام معترضان خشمگین به خانهٔ خلیفه هجوم بردند و او را کشتند.
پس از کشته شدن عثمان، مردم دریافتند که جامعهٔ اسلامی سرپرست بی‌بی‌سرپرست مانده است. بسیاری از مهاجرین و انصار خواهان بیعت با علی ﷺ شدند، اما آن حضرت تمایلی به پذیرش خلافت نداشت. سرانجام با اصرار زیاد مردم، امام علی ﷺ منصب خلافت را پذیرفت.
اکثر مهاجرین و انصار به جز تعدادی از اشراف بنی‌امیه، با امام ﷺ در مسجد مدینه بیعت کردند.
امام علی ﷺ حدود پنج سال مطابق تعالیم اسلام و روش (سنت) حضرت محمد ﷺ حکومت کرد. امام برای دفع تهدیدات بیعت‌شکنان و دشمنان عدالت، از مدینه رهسپار عراق شد و شهر کوفه را مرکز خلافت خود قرار داد.
اصرار علی ﷺ بر عمل به قرآن و سنت پیامبر و اجرای عدالت، موجب مخالفت و دشمنی ریاست‌طلبان و ثروت‌اندوزان شد. این گروه چون اطمینان یافتند که امام به دلخواه آنان عمل نخواهد کرد، سه جنگ را بر آن حضرت تحمیل کردند:
در جنگ صفین، امام علی ﷺ با سپاه معاویه به مقابله رفت و یاران حضرت به ویژه مالک اشتر، آثار شکست را بر چهرهٔ سپاه ستمگر آشکار ساختند، اما در آخرین لحظات، نیرنگ عمروعاص مانع پیروزی شد.
پس از شهادت امیرمؤمنان در ۲۱ رمضان سال ۴۰ هجری، مردم کوفه با امام حسن ﷺ بیعت کردند. آن حضرت در نخستین روزهای خلافت، معاویه را از سرکشی و نافرمانی نهی کرد، اما معاویه با سپاهی عظیم راهی عراق شد.
امام حسن ﷺ قصد داشت در مقابل معاویه ایستادگی نماید، اما معاویه با وعده‌های پول و مقام، فرماندهان سپاه امام را فریب داده و جذب خود کرد. در چنین اوضاعی، امام ناچار شد پیشنهاد صلح با معاویه را تحت شرایطی بپذیرد.
معاویه بعد از تحمیل صلح بر امام حسن ﷺ به خلافت نشست. او سیاستمداری فریبکار بود و با دادن پول و مقام، اشخاص با نفوذ و قدرتمند را جذب خود می‌کرد. عمروعاص یکی از این افراد بود؛ او که به طمع دست یافتن به حکومت مصر به معاویه پیوسته بود، نقش مهمی در جلوگیری از شکست معاویه در جنگ صفین داشت.
معاویه به هیچ‌یک از تعهدات خود در پیمان صلح با امام حسن ﷺ پایبند نماند. به دستور او بر منبر و در خطبه‌های نماز جمعه، به امام علی ﷺ بدگویی می‌شد. یاران و پیروان آن حضرت مورد آزار و شکنجه قرار می‌گرفتند. معاویه همچنین با توطئه‌ای، امام حسن ﷺ را به شهادت رساند. او فرزندش یزید را به جانشینی خود انتخاب و خلافت را موروثی کرد.
پس از مرگ معاویه، پسرش یزید طبق وصیت او به خلافت رسید. یزید مانند جوانان دوران جاهلیت رفتار می‌کرد. ظلم و فساد آشکار او در جهان اسلام شهرت داشت.
امام حسین ﷺ که نمی‌خواست با یزید بیعت نماید، با خانواده و بستگان خود از مدینه راهی مکه شد. امام قصد داشت در پناه خانهٔ خدا و با استفاده از ایام حج، مردم را برای مخالفت با حکومت ستمکار و فاسد یزید آماده کند.
مردم کوفه که از حرکت آن حضرت به سوی مکه آگاه شده بودند، با نوشتن نامه‌های فراوان، ایشان را به آن شهر دعوت کردند. امام نخست اعتنایی به آن نامه‌ها نکرد، اما با اصرار کوفیان، پسرعموی خود مسلم بن عقیل را روانهٔ آنجا کرد. پس از ورود مسلم به کوفه، هزاران نفر با مسلم به نمایندگی از امام حسین ﷺ بیعت کردند. امام نیز پس از دریافت نامهٔ مسلم، عازم کوفه شد.
یزید با شنیدن اخبار کوفه، عبیدالله بن زیاد را که مردی سنگدل و خونریز بود، به حکومت آنجا منصوب کرد. عبیدالله با ایجاد رُعب و وحشت، مردم را ترساند و مسلم بن عقیل را دستگیر کرد و به شهادت رساند. او سپس مردم کوفه را وادار کرد که آمادهٔ جنگ با فرزند پیامبر شوند.
سپاه یزید مانع رسیدن امام و یارانش به کوفه شدند و کاروان آن حضرت را ناچار به توقف در سرزمین گرم و خشک کربلا (نینوا) نمودند. لشکریان یزید که تعدادشان بسیار زیاد بود، امام حسین ﷺ و یارانش را محاصره و در روز عاشورا جنگ را آغاز کردند.
اینکه نیم قرن بعد از رحلت رسول خدا، فرد فاسد و گنهکاری چون یزید به عنوان خلیفهٔ مسلمانان به قدرت رسید، نشان می‌دهد که جامعهٔ اسلامی دچار انحراف بزرگی شده بود. فقط حرکتی عظیم مانند قیام کربلا و شهادت امام حسین ﷺ و فرزندان، بستگان و یارانش می‌توانست از گسترش این انحراف جلوگیری کند.
امام حسین ﷺ دربارهٔ هدف قیام خود فرموده است:
پس از شهادت برادر، حضرت زینب ﷺ در دوران اسارت با سخنرانی‌های روشنگرانه، اهداف قیام کربلا و چهرهٔ واقعی حکومت ستمکار بنی‌امیه را برای همگان آشکار کرد.
تاریخ گواهی می‌دهد که از آن پس، قیام‌های زیادی در جهان اسلام و نواحی دیگر از قیام عاشورا الگو گرفته‌اند. این قیام تأثیر بسیاری در روحیهٔ ظلم‌ستیزی مسلمانان به‌ویژه شیعیان بر جای نهاده است.
| موضوع | نکته کلیدی |
|---|---|
| رحلت پیامبر ﷺ | ۲۸ صفر سال ۱۱ هجری در مدینه |
| سقیفه | محل بیعت با ابوبکر، بدون در نظر گرفتن وصیت غدیر |
| خلفای سه‌گانه | ابوبکر (۲ سال)، عمر (۱۰ سال)، عثمان |
| امام علی ﷺ | پس از عثمان، حدود ۵ سال، مرکز خلافت: کوفه |
| جنگ‌های تحمیلی | جمل، صفین، نهروان |
| امام حسن ﷺ | صلح با معاویه، سپس به شهادت رسید |
| معاویه | سیاستمدار فریبکار، تبدیل خلافت به موروثی |
| یزید | فرد فاسد و گنهکار، جانشین معاویه |
| قیام کربلا | عاشورا، در کربلا (نینوا)، شهادت امام حسین ﷺ و یارانش |
| هدف قیام | اصلاح امت، امر به معروف و نهی از منکر، سیرهٔ پیامبر و امام علی ﷺ |