از هنگام استقرار اقوام آریایی در سرزمین ایران، زبان فارسی زبان گفتاری و نوشتاری مردم این سرزمین بوده است و نویسندگان و شاعران زیادی به این زبان نوشته و سروده‌اند. البته زبان فارسی در دوره‌های مختلف تاریخی تغییرات زیادی پیدا کرده است.
در فصل‌های قبل خواندید که قبل از مهاجرت آریایی‌ها، تمدن‌های باستانی ایران همچون ایلام، صاحب خط بوده‌اند. در زمان هخامنشیان، ایرانیان «خطّ میخی» را از اقوام بین‌النهرین اقتباس کردند و تغییرات زیادی در آن به وجود آوردند.
کتیبه‌های هخامنشیان در بیستون و تخت جمشید به زبان پارسی باستان و با خطّ میخی نوشته شده است. در دوره‌های اشکانیان و ساسانیان، کتیبه‌ها به خط پهلوی نوشته می‌شدند.
ایرانیان باستان در علوم و فنون مختلف پیشرفت‌های چشمگیری داشتند. ساختن بناهای عظیم و محکم، سدها، پل‌ها، ابزارها و وسایل مختلف زندگی که به دست ایرانیان ابداع شده، نشان می‌دهد آنها با علوم گوناگونی چون ریاضی، هندسه، زمین‌شناسی و... آشنا بوده‌اند.
ایرانیان باستان در علم نجوم پیشرفت کرده و با سنجش و تعیین زمان به خوبی آشنا بودند و چون برای فعالیت‌های کشاورزی و روزه گرفتن به تقویم نیاز داشتند، تقویم خورشیدی (شمسی) را به وجود آوردند و سال را به ۱۲ ماه ۳۰ روزه تقسیم کردند و پنج روز پایانی سال را جداگانه به حساب آوردند. این تقویم از کم‌نظیرترین تقویم‌های دنیا است.
ایرانیان در پزشکی نیز پیشرفت کرده بودند و خواص درمانی گیاهان را می‌شناختند. در بخشی از کتاب اوستا از سه نوع پزشک نام برده شده است:
در دوره ساسانیان، شاپور ساسانی در شهر جندی‌شاپور (در خوزستان کنونی) مدرسه پزشکی و بیمارستانی تأسیس نمود که یکی از قدیمی‌ترین مدارس پزشکی جهان به شمار می‌شد. او از دانشمندان و استادان برجسته دیگر کشورهای آن روز نیز برای تدریس در این دانشگاه دعوت می‌کرد. در این مدرسه بزرگ علاوه بر پزشکی، نجوم، ریاضیات، موسیقی، شیمی (کیمیاگری) و... تدریس می‌شد.
در عصر باستان، صنعتگران و هنرمندان آثار بسیار زیبا و ظریفی به وجود آوردند. آنها در رشته‌های گوناگون چون سفالگری، فلزکاری، چرم‌بافی، قالی‌بافی، کاشی‌کاری، منبّت‌بری، حجاری، قلم‌زنی، سنگ‌سازی، زرگری، پارچه‌بافی و موسیقی مهارت داشتند.
ایرانیان با توجه به شرایط آب و هوایی و مصالحی که در منطقهٔ آنها بود، خانه‌های خود را از سنگ، چوب و خشت می‌ساختند. با تأسیس امپراتوری‌های بزرگ و ساختن شهرها، به تدریج بناهای بزرگ و با شکوهی چون کاخ‌ها و آتشکده‌ها ساخته شدند.
برخی از این بناها مانند تخت جمشید از نظر معماری، وسعت و عظمت، شهرت جهانی دارند. علاوه بر تخت جمشید، هگمتانه، پاسارگاد، تخت سلیمان، طاق بستان و طاق کسری از بناهایی هستند که پیشرفت ایرانیان را در معماری نشان می‌دهند.
| موضوع | نکته کلیدی |
|---|---|
| زبان‌های ایران باستان | پارسی باستان، پارسی میانه (پهلوی)، پارسی دری |
| خط | خط میخی (هخامنشیان)، خط پهلوی (اشکانیان و ساسانیان) |
| نجوم | تقویم خورشیدی (شمسی) با ۱۲ ماه ۳۰ روزه |
| پزشکی | سه نوع پزشک: جراح، معمولی، دعا |
| جندی‌شاپور | مدرسه پزشکی و بیمارستانی در خوزستان (دوره ساسانی) |
| هنر | سفالگری، فلزکاری، زرگری، پارچه‌بافی و... |
| معماری | تخت جمشید، هگمتانه، پاسارگاد، طاق بستان، طاق کسری |