در ایران باستان، تعلیمات مذهبی نقش و تأثیر زیادی در زندگی فردی و اجتماعی داشت. اقوام آریایی برخی از عناصر خلقت مانند آب، آتش، خاک و باد را مقدس می‌شمردند و برای آنها ایزدانی قائل بودند.
زرتشت، پیامبر ایران باستان که قبل از سلسلهٔ مادها می‌زیست، در اندیشهٔ اصلاح عقاید ایرانیان برآمد. او مردم را به پرستش اهورامزدا، خدای بزرگ و یکتا دعوت کرد.
به تدریج آیین زرتشتی در میان اقوام ایرانی رواج یافت. ایرانیان باستان، آتش را مقدس می‌شمردند. در دورهٔ ساسانیان آتشکده‌های زیادی در گوشه و کنار ایران ساخته شدند که آثار بعضی از آنها باقی مانده است.
در دورهٔ ساسانیان، اگرچه اغلب مردم دین زرتشتی داشتند و حکومت از آن دین پشتیبانی می‌کرد، اما پیروان دین‌های مسیحی، یهودی، بودایی و مانوی نیز در ایران زندگی می‌کردند. در این دوره، موبدان زرتشتی با رواج و گسترش دین‌های دیگر در ایران مخالفت می‌کردند. در دورهٔ ساسانیان دین زرتشتی، دین رسمی کشور اعلام شد و نسبت به پیروان سایر ادیان سخت‌گیری می‌شد.
در فصل قبل خواندید که اغلب ایرانیان باستان، کشاورز و دامدار بودند. در آن دوره، غذای اصلی مردم، غلات مخصوصاً گندم بود. برخی از مورّخان معتقدند که در آن دوره، بعضی موادغذایی مانند روغن زیتون از یونان و ادویه از هندوستان به ایران وارد می‌شد.
بیشتر آنچه که ما از پوشاک مردم آن دوره می‌دانیم مربوط به مجسمه‌ها، ظروف یا تصاویری به جا مانده از آن دوره است که بر روی سنگ‌ها یا سکه‌ها نقش بسته یا از وسایل و ابزار تولید پوشاک مربوط به ایران باستان را نیز کشف کرده‌اند.
شواهد و مدارک به جا مانده نشان می‌دهد که مردان و زنان ایران به پوشش بدن اهمیت می‌دادند و از برهنگی اجتناب می‌کردند.
از دیرباز مردم ایران به ورزش‌های رزمی و پهلوانی چون کشتی علاقه‌مند بوده‌اند و پهلوان و پهلوانی در تاریخ کهن ما ریشه دارد. فردوسی در کتاب شاهنامه از دلاوری اسطوره‌هایی چون رستم، سهراب، سیاوش، گُردآفرید و … در ایران باستان سخن گفته است.
هرودوت نوشته است: ایرانیان به فرزندان خود سه چیز را می‌آموختند:
سوارکاری و تیراندازی و شکار از ورزش‌های مورد علاقه مردم آن دوره بوده و نیزه و زوبین (نیزه کوچک) و پرتاب سنگ یا فالخن نیز رواج داشته است.
بسیاری از پژوهشگران معتقدند چوگان ورزشی است که ایرانیان باستان آن را ابداع کرده‌اند و سپس از ایران به سایر کشورها راه یافته است. در شاهنامه فردوسی به چوگان اشاره شده است. در زمان هخامنشیان و ساسانیان این ورزش از یک چوب دستی به نام چوگان و یک گوی استفاده می‌شود. در این ورزش، اسب‌های سواران از یک چوب دستی به نام چوگان و یک گوی استفاده می‌شود. امروزه، چوگان یکی از ورزش‌های جهانی محسوب می‌شود.
در عهد باستان مردم ایران در طی سال، چندین جشن برپا می‌کردند و شاد زیستن را یک موهبت الهی می‌دانستند. واژهٔ جشن از یَسْنه یَشْت اوستایی گرفته شده که به معنای پرستیدن و نیایش است. از اینجا می‌توان پی برد که بیشتر جشن‌های آن دوره اهمیت دینی داشته و با نیایش به درگاه خداوند همراه بوده است و جشن‌ها همچنین ارتباط زیادی با تغییر فصل‌ها و شروع و پایان کار کشاورزی داشتند.
نوروز یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین جشن‌های ایران باستان بوده که در آغاز فصل بهار برگزار می‌شده است. نوروز در نزد مردم آن زمان پیام‌آور نو شدن سال و رویش طبیعت و شروع فعالیت‌های کشاورزی بود. زمان پیدایش نوروز به درستی معلوم نیست، اما در برخی از کتاب‌های کهن مانند شاهنامهٔ فردوسی، این جشن را به زمانِ تاج‌گذاری جمشید پادشاه اسطوره‌ای ایران نسبت می‌دهند.
در عهد باستان، خانواده‌های ایرانی بر سر سفرهٔ نوروزی به درگاه آفرینندهٔ هستی دعا می‌گفتند. شواهد و مدارک نشان می‌دهد که این جشن در زمان هخامنشیان در تخت جمشید برگزار می‌شده و پس از آن، سلسله‌های دیگر نیز نوروز را گرامی داشته‌اند. در هر یک از روزهای عید نوروز، طبقه‌ای از مردم به دیدار شاه می‌آمدند.
پس از اسلام، ایرانیان، ظاهر و شکل نوروز را نگه داشتند، اما محتوا و سنت‌های آن را عوض کردند. نوروز باستانی فرصتی بود تا پادشاهان از مردم هدیه بگیرند. اما امروزه، نوروز ایرانی، سنتی مردمی و وسیله‌ای برای ارتباط قلبی میان مردم و خداوند است. مردم به مناسبت نوروز، جشن گرفته و به دیدار بزرگ‌ترهای فامیل رفته و به یکدیگر هدیه می‌دهند. آنها به دیدار بزرگ‌ترهای فامیل رفته و قرآن بر سر سفره هفت‌سین می‌گذارند. آنها در هنگام تحویل سال، مشغول دعا و سخن گفتن با خدا هستند.
| موضوع | نکته کلیدی |
|---|---|
| دین | زرتشت، اهورامزدا، پندار نیک، گفتار نیک، کردار نیک |
| کتاب مقدس | اوستا |
| خوراک | غلات مخصوصاً گندم، آداب خاص غذا خوردن |
| پوشاک | شلوار و بالاپوش آستین‌دار و کلاه نمدی (مردان) |
| ورزش | سوارکاری، تیراندازی، راستگویی، چوگان |
| جشن نوروز | آغاز بهار، سفره هفت‌سین، دیدار بزرگان |