کوشش ایرانیان از منابع محیطی، باعث رونق اقتصادی و توسعه فعالیت‌ها در ایران باستان شده است. برخی از پژوهشگران معتقدند با توجه به شواهد و مدارک باستان‌شناسی، فلات ایران از نخستین سرزمین‌هایی در جهان بوده که کشاورزی در آن آغاز شده و حتی دانش و مهارت کشت و زرع از ایران به سرزمین‌های دیگر برده شده است.
کشاورزی مهم‌ترین پیشه و وسیلهٔ معیشت در ایران باستان بود. در اوستا و کتیبه‌های آن دوره، عبارت‌هایی دربارهٔ اهمیت و ارزش کار کشاورزان دیده می‌شود. در دورهٔ هخامنشیان، یونانی‌ها از تلاش‌های کشاورزی از طرف حکومت نیز تشویق می‌شدند. شاهان پارس، برای تشویق به کشاورزی حسرت می‌خوردند.
گندم و جو مهم‌ترین محصول زراعی ایران باستان بود. کشت پنبه نیز در نواحی مستعد رواج داشت و به همین جهت کارگاه‌های پنبه‌ریسی یکی از صادرات مهم بعضی ایالت‌ها بود. کشاورزان ایرانی علاوه بر کار کشاورزی به پرورش دام نیز می‌پرداختند.
با آنکه فعالیت اقتصادی مهم آن دوره، کشاورزی بود، در بسیاری از مناطق ایران، صنعت نیز گسترش پیدا کرد:
صنایع ایران به ظرافت و زیبایی، مشهور بوده است.
در سال‌های گذشته خواندید که به فرمان داریوش اول، «جادّه شاهی» ساخته شد. در آن زمان امنیت در راه‌ها برقرار و کاروانسراهایی در فاصله‌های معین بنا گردیدند. در نتیجهٔ این اقدامات، تجارت بیش از پیش رونق گرفت. در دوره‌های بعد، این راه در دوره جاده ابریشم توسعه پیدا کرد.
جادهٔ ابریشم راهی بود که چین و هند را در شرق، به اروپا در غرب متصل می‌کرد. بخشی از این جاده هم از خاک ایران عبور می‌کرد. در آن زمان ابریشم، ارزشمندترین و پرسودترین کالای تجاری بود که از چین به ایران و سرزمین‌های دیگر صادر می‌شد.
کشور ایران مانند یک پل ارتباطی بین شرق و غرب قرار دارد. بنابراین، حکومت‌های ایران باستان به خصوص ساسانیان سعی می‌کردند از این موقعیت به خوبی استفاده کنند. حکومت ساسانی مانع از ارتباط مستقیم تجاری میان چین و روم (اروپا) می‌شد و تمایل داشت که ابریشم چینی توسط بازرگانان ایرانی به روم صادر شود و یا اینکه ابریشم خام پس از آنکه در کارگاه‌های ایران تبدیل به پارچه شد به روم فروخته شود.
البته ایران خود نیز صادرکنندهٔ کالاهای گوناگون مانند سنگ‌های قیمتی، پارچه، قالی و محصولات کشاورزی بود. ایرانیان باستان به سبب تجربه و مهارت در دریانوردی به تجارت دریایی نیز روی آوردند. در دوران ساسانی، تجارت دریایی رونق گرفت و بنادر خلیج فارس، لنگرگاه کشتی‌هایی بودند که به کشورهای دور و نزدیک ایران رفت و آمد می‌کردند.
در زمان هخامنشیان برای اولین بار به فرمان داریوش اوّل، سکّه‌ای زرین به نام «دِریک» یا «زریک» ضرب شد. تا قبل از رواج سکّه، معموالً ده‌نشینان، مازاد محصولات خود را به شهر می‌آوردند و با محصولات دیگر که مورد نیازشان بود، مبادله می‌کردند.
با ضرب سکّه، تجارت رونق پیدا کرد؛ به طوری که بازرگانان با داشتن پول می‌توانستند کالاهایی خریداری کنند و آنها را به قیمت بیشتر بفروشند. سکه‌های زرین فقط به فرمان و به نام پادشاهان ضرب می‌شد. حاکمان در محدوده حکمرانی خود می‌توانستند با اجازهٔ پادشاه فقط سکه‌های سیمین (نقره‌ای) یا مسین (مسی) ضرب کنند.
در ایران باستان، مالیات، منبع اصلی درآمد حکومت بود. بیشترین حجم مالیات را کشاورزان می‌پرداختند. دامداران به نسبت تعداد دام‌هایشان و پیشه‌وران و بازرگانان نیز به میزان کالا و خدماتی که عرضه می‌کردند، مالیات می‌پرداختند.
عالوه بر اینها، نوع دیگری از مالیات به نام مالیات سرانه وجود داشت که فقط از عامهٔ مردم وصول می‌شد و بزرگان و اشراف از پرداخت آن معاف بودند. همچنین در جشن‌ها و مراسم به تخت نشستن شاهان، بزرگان و عامهٔ مردم هدایایی را به پادشاه تقدیم می‌کردند.
مأموران مالیاتی معموالً نسبت به مردم سخت‌گیری و ستم می‌کردند و بیش از آنچه مقرر شده بود، طلب می‌نمودند. گاهی به دلیل خالی بودن خزانه، میزان مالیات‌ها را افزایش می‌دادند. البته در مواقعی نیز به سبب جلوگیری از شورش مردم و یا بروز خشکسالی، فشار برای گرفتن مالیات کمتر می‌شد.
بخش زیادی از درآمدهای حکومتی صرف جنگ با دشمنان می‌شد. قسمت دیگری از آن، به مصارف شخصی شاه، شاهزادگان، درباریان و ساختن کاخ‌های مجلل می‌رسید. حکومت‌ها همچنین بخشی از درآمد را در اموری مانند پرداخت حقوق به مأموران حکومتی کردند: سراها، قنات‌ها، کاروان‌داری و تعمیر آتشکده‌ها، سدها و... خرج می‌کردند.
| موضوع | نکته کلیدی |
|---|---|
| کشاورزی | مهم‌ترین پیشه؛ گندم و جو مهم‌ترین محصول |
| صنعت | نساجی، فلزکاری، شیشه‌گری و ساخت ادوات جنگی |
| جاده شاهی | ساخته شده به فرمان داریوش اول |
| جاده ابریشم | اتصال چین و هند به اروپا، عبور از ایران |
| ضرب سکه | اولین بار در زمان داریوش (دِریک زرین) |
| مالیات | منبع اصلی درآمد حکومت، بیشترین بار بر کشاورزان |
| مالیات سرانه | فقط از عامه مردم، اشراف معاف |
| مخارج حکومت | جنگ، کاخ‌سازی، حقوق مأموران و آبادانی |