از آنجا که ورود اسلام به ایران، مهم‌ترین رویداد تاریخی کشور ما است، به همین جهت مورّخان تاریخ ایران را به دو دوره تقسیم کرده‌اند:
تاریخ ایران به دو دورهٔ مهم تقسیم شده است. به این نمودار، خط زمان می‌گویند.
انسان‌شناسان می‌گویند هزاران سال پیش، انسان‌ها از وسایل بسیار ساده و ابتدایی استفاده می‌کردند. آنها از طریق گردآوری خوراک و شکار حیوانات زندگی می‌کردند، در جست‌وجوی شکار و خوراک از جایی به جای دیگر می‌رفتند و برای محافظت از خود به درون غارها پناه می‌بردند. ابزارهایشان از سنگ بود و آنها به یادبود شکارهایشان، نقش‌هایی روی دیوارهای غارها می‌کشیدند یا روی کوه‌های اطراف خود کنده بودند. امروزه هنوز آثار برخی از این سنگ‌نگاره‌ها باقی مانده است.
نمونه‌هایی از این آثار در ایران:
سپس انسان‌ها کشاورزی را یاد گرفتند و حیوانات را اهلی کردند. آنها در کنار رودخانه‌ها و چشمه‌های پرآب، برای خود خانه ساختند. کشاورزی موجب شد که انسان‌ها یک‌جانشین شوند و بدین ترتیب اولین روستاها پدید آمدند.
مردم این روستاها به تدریج در ساختن ابزار و وسایل گوناگون و مورد نیاز خود پیشرفت کردند. با رونق کشاورزی، غذا به اندازهٔ کافی تولید و ذخیره می‌شد و دیگر همهٔ افراد مجبور به کار کشاورزی نبودند. بنابراین، عده‌ای در کارهای دیگر مهارت پیدا کردند.
در بعضی از نقاط ایران مانند تپه سیلک (در کاشان) و تپه حسن‌لو (در نقده، آذربایجان غربی) ظروف و وسایلی از زندگی مردم این دوره پیدا شده است.
بدین ترتیب نخستین تمدنهای بشری به وجود آمدند.
بعضی از کسانی که گذشته را مطالعه می‌کنند، معتقدند «تمدن» این ویژگی‌ها را دارد:
در گذشته‌های نه چندان دور، باستان‌شناسان در نزدیکی شهر زابل در استان سیستان و بلوچستان، اشیایی پیدا کردند و با مطالعه بر روی آنها حدس زدند که حدود پنج هزار سال پیش تمدن بزرگی در این منطقه وجود داشته است.
آنها با مطالعه و کاوش بیشتر دریافتند که این تمدن بعد از مدتی به طرز نامعلوم و عجیبی (ظاهراً در اثر آتش‌سوزی) از بین رفته است و به همین علت این شهر را «شهر سوخته» نام‌گذاری کردند.
البته حفاری و پژوهش در این منطقه همچنان ادامه دارد و باستان‌شناسان هنوز مشغول کار و مطالعه هستند. در موزه شهر زابل، برخی از اشیای به دست آمده، نگهداری می‌شود.
حدود هشتاد سال پیش، چند مهندس که با هواپیما به خوزستان می‌رفتند، متوجه تپه‌ای شدند و احتمال دادند که زیر آن آثار تاریخی وجود داشته باشد. آنها باستان‌شناسان را از وجود این تپه با خبر کردند. باستان‌شناسان پس از مدت‌ها با زحمت و مواظبت زیاد خاک‌ها را کنار زدند و به تدریج مهم‌ترین اثر به جای مانده از تمدن ایلام را کشف کردند. خرابه‌های «چُغازنبیل» در نزدیکی شوش در استان خوزستان.
ایلامی‌ها حدود ۳ هزار سال در این منطقه زندگی کرده و تمدن بزرگی را به وجود آورده بودند. آنها بر روی لوح‌های گلی، مطالبی با خط ایلامی نوشتند. بعضی از این لوح‌ها تا به امروز باقی مانده است. ایلامی‌ها به سفال‌سازی و ساخت زیورآلات و ظروف فلزی نیز آشنایی داشتند.
ایلامی‌ها در کنار رود کارون تمدن خود را بنا کردند. معبد چغازنبیل با میلیون‌ها خشت و آجر ساخته شده است. آنها خدایان متعددی مثل خدای خورشید و خدای آب را پرستش می‌کردند و مجسمه‌هایی از این خدایان در معابد خود قرار می‌دادند.
حدود یک قرن پیش، باستان‌شناسان موفق شدند یکی از کهن‌ترین تمدنهای شرق را در نزدیکی جیرفت کرمان (در کنار رود هلیل) شناسایی و از دل خاک بیرون بکشند.
وسایل و ظروف سنگی و مفرغی با نقش جانوران، زیگورات‌های آجری از جمله این اکتشافات است. باستان‌شناسان که درباره این کتیبه‌ها تحقیق می‌کنند، هنوز موفق به خواندن آنها نشده‌اند و احتمال می‌دهند یکی از قدیمی‌ترین خطوط دنیا باشد که تمدن جیرفت آن را اختراع کرده است.
هم‌زمان با تمدن ایلام در ایران، در منطقه بین‌النهرین (سرزمین بین دو رود دجله و فرات) و کنار رود نیل، تمدنهای دیگری شکل گرفتند.
در آن زمان اگر چه مردم این نواحی در ساختن ابزار و وسایل زندگی پیشرفت کرده بودند و تمدنهای بزرگی در کنار رودها پدید آمده بود، اما در زندگی و روابط اجتماعی آنها شرایط بدی حاکم بود:
خداوند متعال در زمان‌های مختلف برای هدایت مردم و نجات آنها از گمراهی و ظلم، پیامبرانی را فرستاد:
همه این پیامبران از جانب خداوند برای هدایت مردم برگزیده شدند. آنها با حاکمان ستمگر عصر خود مبارزه می‌کردند و به فرمان خداوند از آنها می‌خواستند دست از ستم بردارند.
| موضوع | نکته کلیدی |
|---|---|
| دوره‌های تاریخ ایران | ایران باستان (قبل از اسلام) و دوره اسلامی |
| زندگی انسان‌های نخستین | غارنشینی، شکار، ابزار سنگی، سنگ‌نگاره |
| تپه‌های باستانی مهم | سیلک (کاشان)، حسن‌لو (نقده) |
| ویژگی‌های تمدن | حکومت، قوانین، خط، عقاید مذهبی، شهرسازی |
| شهر سوخته | نزدیک زابل، حدود ۵ هزار سال قدمت |
| تمدّن ایلام | چغازنبیل در خوزستان، ۳ هزار سال قدمت |
| تمدّن جیرفت | در کرمان، یکی از کهن‌ترین تمدنهای شرق |
| ظهور پیامبران | نوح، ابراهیم، یوسف، موسی، عیسی، محمد (ص) |